do góry

Wczytywanie strony....

strona główna
STARE MIASTO
RYNEK STAROMIEJSKI
Niemal kwadratowy plac (109x104 m) stanowił od około połowy XIII w. aż do początków XX w. centrum życia publicznego Torunia. Był nie tylko głównym węzłem komunikacyjnym miasta, ale razem ze stojącym na nim ratuszem oraz urządzeniami targowymi pełnił wielorakie funkcje handlowe, gospodarcze, administracyjne, sądowe i reprezentacyjne. Na rynku ogłaszano też wyroki, wykonywano egzekucje, a w południowo-wschodnim narożniku aż do 1809 r. stał pręgierz. Obok znajdowała się jedna z wielu miejskich studzienek z bieżącą woda.
W dni targowe rynek był wielkim placem handlowym, a poszczególne jego części miały ustalone tradycyjnie funkcje. Oprócz stałych urządzeń handlowych w ratuszu, a więc sukiennic, ław chlebowych i kramów, w części południowej rynku (naprzeciwko Dworu Artusa) ulokowany był targ rybny, a przy południowym rogu pierzei wschodniej - targ warzywny.
W najbardziej reprezentacyjnej części zachodniej rynku, zwanej placem turniejowym organizowano nie tylko turnieje i parady, ale również miejskie i kościelne imprezy okolicznościowe oraz uroczystości natury państwowej. Tutaj witano też znamienitszych gości, np. wielkich mistrzów i królów, którym władze miasta i mieszkańcy składali przysięgę na wierność. Na przykład 28 V 1454 r. odbyła się ceremonia złożenia przez rycerstwo i mieszczan miast ziemi chełmińskiej z Toruniem na czele, hołdu monarsze polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi.
W tym samym miejscu odsłonięte 22 III 1904 r. pomnik cesarza Niemiec Wilhelma I (dłuta Ernesta Hertera), zabrany przez wycofujące się oddziały niemieckie w 1919 r. Niebawem, bo już 18 I 1920 r., witano tu uroczyście polskich żołnierzy, a trzy dni później z balkonu ratusza przemawiał gen. Józef Haller, dowódca wojsk przejmujących Toruń z rąk niemieckich.

Pomnik Flisaka.
Pomnik Flisaka - 
http://www.iwi.webserwer.pl
fot. Piotr J. Iwiński
W południowej części placu od 1983 r. stoi studzienka z wdzięczną postacią grającego na skrzypcach flisaka, otoczonego przez zasłuchane żabki. Twórcą pomnika był urodzony w Toruniu Georg Wolf, artysta żyjący na początku XX w. w Charlottenburgu. Uroczyste odsłonięcie studzienki nastąpiło 28 VI 1914 r. na dziedzińcu ratusza, ale w 1943 r. została ona rozebrana przez władze nazistowski. Po wojnie dopiero po wielu wędrówkach stanęła na obecnym miejscu.
Flisak symbolizuje ścisły związek Torunia z Wisłą, która była źródłem zamożności jego mieszkańców. Szczególnie po umieszczeniu w 1826 r. w Toruniu głównego urzędu celnego na drewno spławiane Wisłą, miasto stało się celem i metą flisaków polskich. Zostawiali oni drewniane tratwy w toruńskim porcie i po krótkim odpoczynku (także w gospodzie flisaczej, przy Rynku Staromiejskim nr 5) wracali do swoich domów. W ten sposób w miejscowej świadomości utrwalił się obraz odpoczywającego i często muzykującego flisaka.
Od początku flisakowi towarzyszyła legenda, łącząca jego postać z plagą żab, które grający na cudownych skrzypeczkach flisak wyprowadzać miał poza mury miasta. Jest ona niewątpliwie odbiciem popularnej w Niemczech opowieści o grającym na flecie szczurołapie, który w średniowieczu uwolnił od plagi szczurów miasteczko Hameln nad Wezera.

Pomnik Mikołaja Kopernika. Ważnym świadectwem przeszłości Torunia jest stojący w południowo-wschodnim narożniku rynku - pomnik urodzonego w tym mieście Mikołaja Kopernika (1473-1543), twórcy teorii heliocentrycznej. Dzieło wykonał berliński rzeźbiarz Fryderyk Chrystian Tieck (1776-1851), a odsłonięte je oficjanie 25 X 1853r. Odlany z brązu pomnik przedstawia Kopernika odzianego w togę profesorską, który trzyma w lewej ręce sferę armilamą (przyrząd astronomiczny), a palcem prawej dłoni wskazuje na niebo, czyli kosmos. Łaciński napis "Nicolaus Copemicus Thorunensis. Terrae motor, Solis Cae-lique stator" (Mikołaj Kopernik toruń-czyk. Ruszył Ziemię, wstrzymał Słońce i Niebo) ułożył profesor gimnazjum toruńskiego Rudolf Brohm.
Z propozycją wzniesienia pomnika Kopernikowi wystąpił jeszcze w 1765 r. książę Józef Aleksander Jabłonowski (1711-1777), ale ufundowane w 1766 r. popiersie krakowskiego rzeźbiarza Wojciecha Rojowskiego nie zyskało aprobaty rady miejskiej i powędrowało do piwnicy ratusza. Dopiero w 1809 r. na życzenie Stanisława Staszica, referendarza urzędującej wówczas w Toruniu Rady Stanu Księstwa Warszawskiego, umieszczono je w kościele parafialnym św. Jana. Plany zbudowania wówczas pomnika na rynku przekreślił powrót miasta pod panowanie pruskie, ale w 1839 r. zawiązano w Toruniu nowy komitet, który po zakończeniu działalności w 1853 r. przekształcił się w niemieckie Kopemikańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk i Sztuk (Coppernicus-Verein fur Wissenschaft und Kunst).

Ratusz Staromiejski. Gmach ratusza jest symbolem dawnej świetności miasta, a obecna jego forma stanowi rezultat wielowiekowych przekształceń architektonicznych. Najpierw na rynku w 1259 r. wzniesiono piętrowy dom kupiecki z sukiennicami i siedzibą władz, a następnie wieżę (podwyższoną w 1385 r. do 40 m) oraz budynki ław chlebowych, wagi i sądu. Wydany w 1393 r. przez wielkiego mistrza Konrada Wallenroda dokument zezwalał na zburzenie starych pomieszczeń i wzniesienie nowych, chociaż wstępne prace budowlane rozpoczęto wcześnie jeszcze 1391 r.
Nowy czworoboczny gmach stanął na rynku przed 1399 r., a w nim pod jednym dachem ulokowano siedzibę władz miejskich, dom kupiecki, budynek sądowy, kramy, ławy piekarskie, wagę i budy, a w piwnicach magazyny wina i piwa z wyszynkiem. Wzniesiony na rzucie prostokąta, z obszernym dziedzińcem pośrodku i o jedno piętro niższy od obecnego, gmach ratusza spełniał doskonale swoje funkcje administracyjne, sądowe i handlowe. Jego gotycka architektura przypominała wyraźnie wspaniałe sukiennice i hale targowe w Brugii, Gandawie i Ypres, z którymi Toruń utrzymywał w średniowieczu ożywione kontakty handlowe.
Gruntowna przebudowa ratusza w duchu renesansu niderlandzkiego nastąpiła w latach 1602-1603 i to prawdopodobnie według projektu Antoniego van Obbergena, flamandzkiego architekta z Gdańska. Budynek otrzymał wówczas drugie piętro, a zmodernizowane wnętrza miały elegancją dorównywać pomieszczeniom ratusza gdańskiego. Tak odnowiony gmach spłonął, razem ze zgromadzonymi dziełami sztuki, archiwum i biblioteką w czasie bombardowania miasta przez Szwedów 24 IX 1703 r. Odbudowany w latach 1722-1737 nie odzyskał już dawnej świetności i wyposażenia.
Ratusz - 
http://www.iwi.webserwer.pl
fot. Piotr J. Iwiński
Od początku XIX wieku większość pomieszczeń w Ratuszu zajęła rozrastająca się administracja, ale w 1901 r. wydzielono również dwie sale dla zbiorów Muzeum Miejskiego. W 1958 r. cały gmach ratusza przeznaczono na cele muzealne, a budynek poddano gruntownym pracom adaptacyjnym i konserwatorskim, zakończonym w 1964 roku. Przywrócono wówczas wnętrzom dawne proporcje i barokowy wygląd, przy zachowaniu wszystkich wcześniejszych elementów architektonicznych. Uporządkowano także gotyckie podziemia i parter oraz zrekonstruowano kilka otworów kramnych w skrzydle wschodnim od strony dziedzińca. W skrzydle północnym ratusza, w miejscu gdzie istniała niegdyś brama przelotowa, znajduje się obecnie wejście do Muzeum Okręgowego.
Ekspozycja zbiorów podporządkowana została zabytkowym wnętrzom budynku, co sprawia, że podziwiać możemy także architekturę ratusza, który jako dzieło najwyższej klasy sam w sobie jest eksponatem pierwszorzędnej jakości. Parter, który oddaje atmosferę gotyckiego Torunia, zajmuje we wschodniej części wystawa średniowiecznej sztuki sakralnej i to nie tylko z terenu miasta i regionu, ale nawet z dalekiego Śląska. Szczególną wartość ma zgromadzony tutaj największy w muzeach polskich zbiór średniowiecznych witraży z dawnych kościołów toruńskich i z Chełmna. Uzupełnieniem tej ekspozycji są wytwory toruńskiego rzemiosła artystycznego oraz produkty mennicy toruńskiej, prezentowane w skrzydle zachodnim ratusza. Na pierwszym piętrze, które zachowało wystrój barokowy, tzw. Salę Królewską zdobi galeria portretów królów polskich z XVII-XIX w. Natomiast w Sali Mieszczańskiej rozwieszono portrety oraz tarcze herbowe patrycjatu toruńskiego z XVI-XVIII w., a wśród nich wizerunek Mikołaja Kopernika z około 1585 r. Pozostałe sale na pierwszym piętrze zajmują wystawy złotnictwa, także biżuterii i sreber z XVI i XVII w. oraz ekspozycje okazjonalne.

Kamienice przy Rynku Staromiejskim. Skupione wokół rynku kamienice należały niegdyś do najbogatszych kupców i rzemieślników, pełniących dość często najważniejsze urzędy miejskie. Począwszy od XIV w. były to murowane i na ogół trzyosiowe i trzykondygnacyjne domy, skierowane szczytami w stronę rynku. Ich fasady zdobione były najczęściej profilowanymi cegłami (nierzadko glazurowanymi) i wielobarwnie malowane.
Większość z nich, podobnie jak kamienice w Gdańsku czy Elblągu, miała przedproża, na których mieszczanie odpoczywali w pogodne dni. W XVI w. dekoracje gotyckie zastąpione zostały renesansowymi, w typie niderlandzkim, a w następnych stuleciach barokowymi ornamentami kwiatowo-owocowymi. W XIX wieku często nawiązywano do stylów historycznych, najchętniej do klasycznego, rzadziej do neorenesansowego czy neogotyckiego. W trakcie przebudowy kamienic na czynszowe domy mieszkalne likwidowano przedproża, zniszczeniu uległo również wiele szczytów i zabytkowych fasad.
Do ciekawszych budowli przy rynku należy Apteka "Pod Orłem" (nr 4), zwana dawniej Królewską. Jest ona najstarszą z toruńskich aptek i sięga swymi początkami 1389 roku. Budynek był jednak wielokrotnie modernizowany i zatracił swój pierwotny wygląd. Obecna klasycy styczna fasada frontowa pochodzi z około 1830 r.

Kamienica "Pod Turkiem"(nr5), zwana tak od godła - figury Turka z fajką, przechowywanej obecnie w zbiorach muzeum. Nie istniejący już dzisiaj budynek miał według daty widniejącej na kartuszu pochodzić z 1578 r. i w XVI w. należał do rodziny Schottdorfów. Przebudowany w 1803 r. i ponownie w latach 1884-1885 r. zatracił swe pierwotne cechy stylowe i otrzymał eklektyczną elewację z żeliwnym, dekoracyjnym balkonem. Do dziś zachowały się jednak gotycko sklepione piwnice z ceglaną posadzką, w miejscu gdzie stały stoły istniejącej tutaj gospody flisaczej. Odbywały się w niej zabawne ceremonie pasowania tzw. fryców, uczestniczących po raz pierwszy w spływie do Gdańska. Młody flisak, zanim wkupił się w szeregi doświadczonych flisaków, składał uprzednio hołd i pocałunek na wielkim palcu prawej stopy "Grubej Maryny". Tak nazywano rozochoconego Bachusa siedzącego okrakiem na olbrzymiej (1200 litrów) beczce, trzymającego w prawej ręce kielich, a w lewej butelczynę. Sama figura "Grubej Maryny" przeniesiona została w 1946 r. do magazynów muzealnych, ale jej płaskorzeźba widoczna jest na fasadzie frontowej kamienicy, na wysokości trzeciego piętra.

Dwór Artusa - http://www.hobby.friko.pl
fot. M Starobrat
Dwór Artusa. (nr 6) Okazały neorenesansowy gmach wzniesiony został w latach 1889-1891 przez Rudolfa Schmidta (zm. w 1901 r. w Kilonii) na miejscu trzech innych budynków, czyli dawnego Dworu Artusa, tzw. kancelarii miejskiej oraz faktorii solnej. Pierwotny Dwór Artusa z 1386 r., zwany też "Domem Towarzyskim", a później również "Giełdą", był od początku centralnym punktem życia towarzyskiego najbogatszych mieszczan. Nazwę swą zawdzięczał patrycjuszowskiemu bractwu św. Jerzego, istniejącemu w Toruniu od 1311 do 1842 r. Popularne w średniowiecznej Europie elitarne stowarzyszenie, zwane także Bractwem Artusowym, nawiązywało do tradycji legendarnego króla Celtów Artura (Artusa) i rycerzy Okrągłego Stołu. Bractwo pielęgnowało różne formy życia religijnego, towarzyskiego i społecznego, a jego członkowie ćwiczyli się w sztuce wojennej i zabawach rycerskich, które od 1489 r. odbywały się w Dworze Mieszczańskim i przylegającej do niego fosie zamkowej. Stałym miejscem spotkań i rozmów członków bractwa w Dworze Artusa była wielka, wsparta na dwóch kolumnach, reprezentacyjną sala na parterze. Tam też . organizowano ważniejsze uroczystości miejskie i państwowe, jak choćby powitanie w. mistrza krzyżackiego Konrada Zöllnera von Rotstein w 1386 r. czy zaprzysiężenie 19 X 1466 r. drugiego pokoju toruńskiego przez Kazimierza Jagiellończyka i w. mistrza Konrada von Erlichshausena. W budynku obradowały również sejmiki pruskie, a król Jan Olbracht, w czasie dłuższego pobytu w Toruniu (1494-1495) urządzał tu wieczorne zabawy z udziałem żon i córek rajców toruńskich.
Po gruntownej renowacji w latach 1625-1626 i w 1701 r. Dwór Artusa należał do najciekawszych budowli w mieście. Rozebrany w 1802 r. z powodu złego stanu technicznego, zastąpiony został w 1829 r. nowym, dwupiętrowym budynkiem, który po rozwiązaniu w 1842 r. bractwa św. Jerzego przeznaczono całkowicie na potrzeby teatru miejskiego. Sama widownia (na 500 osób) służyła też imprezom polskim, tak np. w końcu 1879 r. występował tu Henryk Wieniawski.
Również nowy gmach Dworu Artusa z końca XIX w. pełnił ważną rolę w życiu kulturalnym i towarzyskim miasta. Na parterze mieściła się wprawdzie ekskluzywna restauracja, ale dawne tradycje reprezentacyjne przejęła wielka sala na drugim piętrze. Tam odbywały się wszystkie ważniejsze uroczystości miejskie, zabawy, koncerty i odczyty, a także przyjmowano wybitnych gości, jak choćby Józefa Piłsudskiego czy prezydentów Rzeczypospolitej Polskiej (Stanisława Wojciechowskiego oraz Ignacego Mościckiego). Po drugiej wojnie światowej Dwór Artusa użytkowany był aż do końca 1992 r. przez Uniwersytet Mikołaja Kopernika jako tzw. Collegium Maximum, ale l I 1993 r. przejęty został przez miasto.

Pałac Meissnera. (nr 7) Należał do burmistrza toruńskiego i wielokrotnego burgrabiego królewskiego Jakuba Meissnera (zm. 1740 r.). Wzniesiony został w 1739 r. w miejscu kilku parcel, zaś architektem tego późnobarokowego budynku był prawdopodobnie znany wówczas w Polsce Jan Baptysta Cochi. Nakryty mansardowym dachem pałac różnił się znacznie od pobliskich kamienic mieszczańskich, zwróconych szczytami do rynku. Dwukondygnacyjny budynek z poddaszem i pięcioosiową elewacją miał rów nież bogato dekorowaną fasadę, zwieńczoną ażurową balustradą. Po przejęciu gmachu przez władze pruskie w 1798 r. i jego modernizacji około 1800 r. w stylu skromnego klasycyzmu przeznaczony został na siedzibę władz skarbowych, a obecnie jest to Dom Harcerza.
Stojąca w pobliżu wąska, dwuo-kienna kamienica gotycka (nr9) utraciła swój piętnastowieczny układ wnętrz oraz szczyt schodkowy w czasie przebudowy na dom wielorodzinny w XIX w. Sąsiadujący z nią duży budynek (nr 10), zwany Komendaturą, był siedzibą pruskiego komendanta twierdzy toruńskiej. Wzniesiono go w stylu klasycystycznym na dwóch parcelach zakupionych przez władze w 1818 r. W kamienicy obok (nr 12) urodził się Marian Jaroczyński (1819-1901), malarz i działacz narodowy, m.in. w latach 1848-1849 Ligii Polskiej w Toruniu. Jego największe dzieło, eksponowane obecnie w małej sali na pierwszym piętrzę ratusza przedstawia moment podpisania traktatu pokojowego w Toruniu 19 X 1466 r.
Zachodnia pierzeja rynku uchodziła niegdyś za najbardziej ozdobny i najbogatszy kwartał w mieście, ale została spalona niemal całkowicie w czasie pożaru we wrześniu 1703 r. i utraciła na zawsze swój pierwotny wygląd.

Kościół Św. Ducha Kościół Ducha Świętego, nazywany także Akademickim. Początkowo ewangelicki, ale w czerwcu 1945 r. przejęty przez księży jezuitów i odtąd, pod wezwaniem Ducha Świętego oraz drugiego patrona św. Stanisława Kostki, służy przede wszystkim studentom i pracownikom naukowym.
Historia budowy późnobarokowego kościoła wiąże się z tumultem toruńskim z 1724 r., po którym protestanci utracili świątynię NMP. Dopiero po wielu latach starań oddano w 1756 r. do użytku trójnawo-wy, halowy kościół pod wezwaniem św. Krzyża. Został on wzniesiony na miejscu sześciu spalonych domów według planu Efraima Schrogera (1727-1783), ale wieżę (64 m) zaprojektowaną przez Hugona Hartunga (1855-1932) z Berlina dobudowano dopiero w latach 1897-1899. Najcenniejsze, rokokowe wyposażenie kościoła, wykonane w zasadzie przez miejscowych artystów, pochodzi z połowy XVIII w. Twórcą ołtarza głównego z 1756 r. był Jan Antoni Langenhałm, a jego syn również Jan Antoni zbudował w 1759 r. ambonę i wyrzeźbił kilka figur do prospektu organowego. Same organy skonstruował w 1756 r. Fryderyk Rudolf Dalitz (1721-ok. 1806) z Gdańska, ale spłonęły one w czasie pożaru w 1989 roku. Nieznani są natomiast wykonawcy portali oraz intarsjowanych drzwi z 1756 r., umieszczonych po obu stronach prezbiterium. Podobnie anonimowy pozostał budowniczy zegara z XVIII wieku.

Poczta Główna (nr 15). Neogotycki gmach, zaprojektowany przez Johanna Otzena, wzniesiono w latach 1881-1894 na miejscu starej poczty oraz hotelu "de Sanssouci". Pierwszy budynek należał ongiś do znanego toruńskiego polityka, uczonego i burmistrza Samuela Luthra Gereta (1730-1797), a zakupiony w 1818 r. przez władze państwowe przeznaczony został na urząd pocztowy. Sąsiedni, zwany "Domem Weselnym", zamieniono około połowy XVIII w. na gospodę "Pod Białym Orłem", a w 1807 r. przebudowano na luksusowy hotel "de Varsovie", i przemianowany w 1815 r. na hotel "de Sanssouci". Na ogół zatrzymywali się w nim tylko znakomici goście, a wśród nich znalazł się również cesarz Napoleon Bonaparte, który bawił tu od 2 do 6 czerwca 1812 r.

Pobliska dziewiętnastowieczna kamienica (nr 16) stoi na miejscu spalonego w 1703 r. gotyckiego budynku, który należał w latach trzydziestych XV w. do burmistrza Hermana Rusopa, a później do znanego przywódcy Związku Pruskiego Jana Baźyńskiego (ok. 1390-1459). Tutaj prawdopodobnie odbywały się spotkania związkowców, przygotowujących się do wypowiedzenia Zakonowi posłuszeństwa. W 1454 r., kiedy Bażyński został gubernatorem Prus i przeniósł się do Elbląga, odstąpił on kamienicę swemu bratu Gabrielowi (zm. 1474 r.), wojewodzie chełmińskiemu. Z powodu długów właściciela budynek został jednak zasekwestrowany w 1459 r., ale dzięki zachowanemu protokołowi z przejęcia domu, dysponujemy informacjami na temat jego ówczesnego wyposażenia.

Narożna kamienica (nr 17), z wczesnobarokowym portalem z około 1630 r. i klasycystyczną elewacją frontową, należy do najstarszych budynków w mieście. Na początku XVIII w. dom należał prawdopodobnie do bogatej rodziny Wachschlagerów i zatrzymać się w nim miał 30 X 1702 r, sam król August II Mocny. Później mieszkali w nim kaznodzieje z kościoła NMP oraz prawnicy. Do tradycji tej nawiązują ulokowane tu obecnie Kancelarie Adwokackie. W czasie prac konserwacyjnych odsłonięte spod tynków na elewacji bocznej (od ul. Panny Marii) ostrołukowe wnęki, a w izbie w tylnym trakcie pierwszego piętra fragmenty malowideł ściennych z XIV w. W sieni na parterze podwieszono gotycki strop z renesansowymi malowidłami, przeniesiony z drugiego piętra. Również w pomieszczeniach nad sienią znajduje się piętnastowieczny strop z dekoracją malarską. Wszystkie te zachowane elementy świadczą, iż kamienica uniknęła większych zniszczeń w czasie pamiętnego bombardowania miasta w 1703 r.
W pierzei północnej stoją dwie najstarsze kamienice, odrestaurowane w latach międzywojennych. Pierwsza z nich (nr 19) renesansowa pochodzi z około 1600 r., a sąsiednia (nr 20) późnogotycka powstała około 1480 r.

Hotel "Trzy Korony" (nr 21). Zaliczany jest do najstarszych zajazdów toruńskich. W 1697 r. zatrzymała się w nim Marysieńka Sobieska (wdowa po królu Janie III) w towarzystwie synów Konstantego i Aleksandra. W październiku 1709 r. przebywał tutaj Piotr Wielki razem z synem Aleksym. Car został zresztą wprowadzony 8 X 1709 r. uroczyście do zajazdu przez podejmującego go króla Augusta II, a zebrany na rynku i rozochocony obdzielonym winem tłum wiwatował na cześć obu władców.
Dawna gotycka kamienica uległa gruntownej przebudowie w XIX w. i należała wówczas do polskich właścicieli. Tam też w wielkiej sali na parterze odbył się 19 II 1873 r. uroczysty obiad z okazji 400-lecia urodzin Mikołaja Kopernika. Dwa lata później 16 XII 1875 r. powołano tu do życia Towarzystwo Naukowe w Toruniu, a w październiku 1877 r. w hotelu mieszkał z rodziną Jan Matejko. Przejazdem bawili tu również Zygmunt Krasiński (1843 r.) oraz Helena Modrzejewska (1880 r.).
Pozostałe kamienice w północnej pierzei rynku początkami swymi sięgają również średniowiecza, ale utraciły pierwotne elementy w czasie przebudowy w stylu neorenesansowym w końcu XIX w. bądź też posecesyjnego modernizmu z początku naszego stulecia. W mniejszym stopniu natomiast procesowi modernizacji uległy budynki w pierzei wschodniej rynku, która w związku z rocznicą kopernikańską, przypadającą na rok 1973, poddana została gruntownej renowacji. Dzięki prowadzonym w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych pracom odkryto i zakonserwowano wiele fragmentów, wskazujących na średniowieczne i barokowe pochodzenie kamienic.

Jedną z najbardziej reprezentacyjnych była z pewnością kamienica "Pod Aniołem" (nr 29), z fasadą klasycystyczną. Ozdabia ją wykonany w 1699 r. piękny barokowy portal z piaskowca oraz rzeźbione drzwi. Nad archiwoltą portalu widoczny jest kartusz herbowy ówczesnego właściciela Jana Zimmermanna. Po pożarze ratusza w 1703 r. odbywały się tutaj w latach 1717-1737 posiedzenia rady miejskiej. Na początku lat siedemdziesiątych XX w. urządzono na parterze kawiarnię "Kuranty", a w gotyckich piwnicach winiarnię. W budynku zajmowanym obecnie przez księgarnię (nr 30) zachowały się pięknie malowane stropy z XVII i początku XVIII w. Natomiast sąsiednia kamienica (nr 31) przyciąga uwagę interesującą fasadą, zwieńczoną szczytem z 1653 r., o formach manieryzmu niderlandzkiego. Znajdujące się tu niegdyś na wierzchołku godło - kamienna figurka putta grającego na flecie, przechowywana jest w zbiorach Muzeum Okręgowego. W średniowieczu obok kamienicy wiodła wąska uliczka w kierunku ul. Szczytnej, która dopiero w XVI lub XVII w. zabudowana została przez wąską kamieniczkę (nr 32), na rzucie trapezu. Nie miała ona podwórka, a mieszkańcom tego domu zezwalano na wylewanie wody z wielkiego prania na podwórze posesji sąsiedniej jedynie cztery razy do roku. Przebite pod budynkiem przejście prowadzi na zaplecze, gdzie obejrzeć można średniowieczny mur oddzielający poszczególne parcele.
Za przebudowaną w 1816 r. kamienicą (nr 33) znajduje się dom (nr 34), w którym przyszedł na świat dr Samuel Tomasz Sömmerring (1755-1830), anatom, lekarz, fizyk i wynalazca telegrafu galwanicznego. Był on synem lekarza miejskiego Jana Tomasza i Reginy z domu Geret. Swoje cenne preparaty anatomiczne, akwarele oraz przyrządy do nauki fizyki zapisał gimnazjum toruńskiemu, do którego sam kiedyś uczęszczał.

Kamienica "Pod Gwiazdą" (nr 35). Należy do najbardziej reprezentacyjnych budynków pierzei wschodniej.
Kamienica pod Gwiazdą - 
http://www.iwi.webserwer.pl
fot. Piotr J. Iwiński
Pierwotnie na tym miejscu stał gotycki dom, którego właścicielem był w latach 1495-1496 Filip Buonaccorsi zwany Kallimachem (1437-1496), głośny humanista włoski i wychowawca synów Kazimierza Jagiellończyka.
Obecną barokową formę zewnętrzną, z bogato rzeźbionym portalem otrzymała w końcu XVII wieku. Fasada domu została ozdobiona bujną dekoracją ornamentową, z motywami kwiatów i owoców, wykonaną w stiuku. Mimo przebudowy zachował się wewnętrzny układ z końca XVI w., z traktem tylnym i wysoką sienią na parterze oraz malowanymi stropami i galeryjkami. W sieni przykuwają uwagę kręcone schody typu gdańskiego, u podnóża strzeżone przez posąg Minerwy i lwa trzymającego tarczę z datą budowy 1697 r. W XIX w. budynek został dostosowany do potrzeb kamienicy czynszowej i dopiero w trakcie prac renowacyjnych z lat 1967-1969 zrekonstruowano wiele fragmentów dawnego wnętrza. Na pierwszym piętrze urządzono salon empirowy, wypełniony sprzętami z tego okresu. Pozostałe pomieszczenia przeznaczono na ekspozycję zbiorów orientalnych (w dużym stopniu dar Tadeusza Wierzejewskiego z Warszawy). W budynku znajduje się obecnie oddział Muzeum Okręgowego w Toruniu. Na tyłach Kamienicy urządzony został Ogród Orientalny.
W sąsiedniej kamienicy (nr 36), zwanej niegdyś Domem Szklanym (Glazurowym) lub Domem Kopernika, Domem Leisera oraz "Pod Lwem", spędził dzieciństwo i pierwsze lata młodości Mikołaj Kopernik, ale obecny budynek pochodzi z 1906 r. i wzniesiony został przez ówczesnego właściciela kupca M. S. Leisera.

ULICA CHEŁMIŃSKA
Jedna z niewielu ulic toruńskich, która od średniowiecza utrzymała z krótkimi przerwami swoją obecną nazwę (jedynie w latach 1806-1815 zwana była ulicą Augusta i od 1951 do 1989 r. ul. Dzierżyńskiego). Od początku ulica Chełmińska należała, obok Żeglarskiej, do najważniejszych ulic Torunia, tutaj bowiem brał początek szlak handlowy prowadzący do Chełmna i dalej nad Bałtyk. Od północy zamykała ją aż do lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia dobrze ufortyfikowana Brama Chełmińska. W XIV i XV w. ulicę zasiedlali głównie karczmarze, którzy obsługiwali podróżujących kupców i rzemieślników. Również w czasach nowożytnych funkcjonowało tu kilka hoteli, restauracji, kawiarni i winiarni. Niemal wszystkie gotyckie domy zostały jednak na ogół zmodernizowane i przebudowane, szczególnie w okresie baroku i ponownie w XIX w. Z dawnej zabudowy zachowały się dwie kamienice barokowe (nr 5 i 8) oraz budynek (nr 7) z barokowym portalem i sentencją "Memento Tubae Archangeli" z około 1650 r.
Równie interesujące są do (nr 14) z ładną fasadą frontową i tylną z XV w. oraz kamienica (nr 24) z fasadą klasycystyczną z drugiej połowy XIX w., ale z gotyckim układem wnętrz i barokowymi stropami.

Kamienica Rösnera (nr 28). Dwie niemal bliźniacze kamienice należały na początku XVIII w. do burmistrza toruńskiego Johanna Gottfrieda Rosnera, straconego w 1724 r. po wydarzeniach tumultu toruńskiego. Przebudowane około 1712 r. otrzymały wówczas charakterystyczną dekorację sztukatorską o motywach roślinnych, choć skromniejszą niż kamienica "Pod Gwiazdą". Mniejsza z nich, narożna, miała charakter mieszkalny, o czym świadczy też ozdobny portal z piaskowca, natomiast większa pełniła również funkcję spichlerza i magazynu. Podczas generalnego remontu w latach 1961-1963 przywrócono w kamienicach częściowo dawny układ wnętrz, między innymi sień z profilowanym i malowanym stropem renesansowym, a w izdebce mieszkalnej na strychu fragmenty malowanego wystroju z początku XVIII w. Obecnie budynek zajmowany jest przez Bank Rozwoju Budownictwa Mieszkaniowego.

ULICA CIASNA część ul. Ciasnej - fot: http://zhtw.trekearth.com
Uchodzi za najstarszą ulicę, wiodącą jeszcze przed lokacją krzyżacką ze słowiańskiej osady do grodu, a następnie do furty (przy ul. Podmurnej) prowadzącej na teren zamku. W średniowieczu zwano ją ulicą Ciasną i Małą, a w XIX w. również Różaną, natomiast od 1891 r. aż do końca rządów pruskich ul. Jezuicką. Bliskość bramy i ulicy Mostowej, przez które wiódł ważny szlak handlowy, sprawiła, iż bogaci kupcy chętnie wznosili tu obszerne spichlerze i magazyny. Wśród rzemieślników wymienia się w XIV i XV w. mincerzy, złotników i kowali, zapewne z racji funkcjonującej przy ul. Mostowej, mennicy. Na ogół stojące tutaj spichlerze początkami swymi sięgały średniowiecza, ale w czasach nowożytnych zostały zmodernizowane i częściowo zamienione na domy mieszkalne. Na ulicy dominują niewątpliwie trzy spichlerze trójkondygnacyjne (nr 4-8), ozdobione rzeźbionymi godłami nad wejściami. Pierwotnie gotyckie (nr 4 z renesansowym szczytem) uległy gruntownej przebudowie w XVII i XVIII w. Obecnie mieści się w nich Dział Archeologiczny Muzeum Okręgowego ze zbiorami ilustrującymi pradzieje ziemi chełmińskiej na de sąsiednich regionów, od końca starszej epoki kamienia (około 10 tys. lat p.n.e.) aż do XV w. włącznie. Wejście do pomieszczeń muzealnych prowadzi przez Dom Eskenów, z którym spichlerze zostały wewnętrznie połączone.

ULICA DUCHA ŚWIĘTEGO
Nazwę swą zawdzięcza szpitalowi (przytułkowi) Ducha Świętego, ulokowanemu w 1242 r. tuż poza murami miejskimi. Od strony Wisły ulica zamknięta była Bramą Ducha Świętego, zwaną też Panieńską bądź Klasztorną. Dwie ostatnie nazwy urobione zostały od klasztoru sióstr benedyktynek, które po wielu wędrówkach osiadły w 1415 r. na stałe przy szpitalu Ducha Świętego. Na miejscu zburzonych w 1656 r. przez Szwedów zabudowań klasztornych stoi klasycystyczny budynek koszar piechoty pruskiej, zwany w okresie międzywojennym Koszarami Racławickimi. Wówczas mieściła się w nim Szkoła Podchorążych Marynarki Wojennej, a po wojnie aż do 1996 r. Internat Zespołu Szkół Budowlanych (obecnie ul. Piekary l).

Brama Klasztorna (dawna Ducha Świętego bądź Panieńska).
Wzniesiona została w pierwszej połowie XIV w. nadbudowana około 1420 r., w związku z wprowadzeniem i upowszechnieniem broni palnej. Stanowiła ona, obok Bramy Żeglarskiej, Łaziennej i Mostowej, najważniejszy punkt obronny Starego Miasta na odcinku nadwiślańskim.
Była to szeroka (około 18 m) brama, typu flandryjskiego, z pod noszoną broną oraz umieszczonym nad nią otworem, tzw. kaszownikiem, służącym obrońcom do rażenia z góry nacierającego wroga. Dopiero za bramą następowały właściwe, masywne wrota, które aż do XVII wieku skutecznie broniły dostępu do miasta.
Po pierwszej wojnie szwedzkiej w 1629 r., w związku z budową nowożytnych fortyfikacji bastionowych typu holenderskiego. Brama Klasztorna (podobnie jak cały system średniowiecznych murów obronnych) utraciła swe poprzednie znaczenie. Od XIX w., po przebudowie i podwyższeniu, brama zaczęła pełnić funkcje mieszkalne.
W średniowieczu przy ulicy Ducha Świętego mieszkali rzemieślnicy, głównie karczmarze i krawcy, ale obecna zabudowa tylko w niewielkim stopniu przypomina jej ówczesny wygląd. W pobliżu bramy, w neobarokowym budynku (nr 3) z 1890 r. znajduje się stylowa kawiarnia "Pod Atlantem", wyposażona w dziewiętnastowieczne neorenesansowe meble oraz piękny kaflowy piec.
Naprzeciwko zachowała się dawna wozownia artyleryjska (nr 6). w dużej, parterowej i krytej ceramicznym dachem budowli, wzniesionej przez władze pruskie na parceli zakupionej od miasta w 1819 r., przechowywano lawety i inne wehikuły artyleryjskie. Do niedawna mieściła się tam drukarnia, ale obecnie gmach adaptowany jest dla Biura Wystaw Artystycznych. Właśnie temu budynkowi zawdzięcza swoją nazwę Państwowa Galeria Sztuki "Wozownia", która mieści się w stojącej obok osiemnastowiecznej oficynie (nr 8/10). Do najbardziej interesujących obiektów należy jednak gotycka kamienica (nr 12), narożna z ul. Kopernika, która mimo licznych zmian zachowała średniowieczny rodowód. Obok bogatej i starannie wykonanej elewacji, zdobionej różnorodnymi cegłami glazurowanymi i elementami ze sztucznego kamienia, ocalały w niej również wszystkie gotyckie stropy, a na pierwszym piętrze fragmenty malowideł.

ULICA FRANCISZKAŃSKA
Pierwotnie zwana była "Za Franciszkanami", później Małymi Piekarami, Błotną, a w 1891 r. przemianowana została na Klasztorną i nazwę tę utrzymała do końca rządów pruskich. Od 1239 r. przylegały do niej z południowej strony zabudowania klasztoru św. Franciszka, które w okresie reformacji przejęte zostały przez protestanckie gimnazjum.
Muzeum Podróżników im. Tony'ego Halika
fot. Muzeum Okręgowe
w Toruniu
Na miejscu dawnego ogrodu klasztornego stoi obecnie najbardziej charakterystyczna budowla ulicy - okrągły zbiornik gazowni, wzniesiony w drugiej połowie XIX w. Nieczynny od blisko sześćdziesięciu lat budynek zaadaptowany został w 1994 r. na potrzeby planetarium.
Naprzeciwko (nr 16) mieściła się od końca XVI w. aż do 1829 r. miejska oficyna drukarska, zwana również gimnazjalną, służyła bowiem w pierwszej kolejności pobliskiemu gimnazjum protestanckiemu. Przy ulicy zachowało się kilka budynków z elementami gotyckimi (nr 4/6) i renesansowymi (nr 10) oraz barokowy spichlerz (nr 11), w którym swoją siedzibę ma Muzeum Podróżników im. Tony'ego Halika - oddział Muzeum Okręgowego w Toruniu. Do najcenniejszych należy jednak kamienica (nr 12) zajmowana obecnie przez filię Książnicy Miejskiej. Późnogotycki budynek z połowy XVI w., z elewacją trójsferową i szczytem schodkowym, odzyskał pierwotny układ przestrzenny wnętrz po gruntownym remoncie z lat 1958-1960. Na parterze dominuje wysoka sień z fragmentami dawnej galerii oraz przewód kominowy średniowiecznej kuchni, rozpoczynający się na parterze wielkim okapem, pod którym znajdowało się otwarte palenisko. Ocalał też dobrze zachowany profilowany strop na pierwszym piętrze.

ULICA ŚWIĘTEGO JANA
W średniowieczu ta krótka ulica określana bywała jako "Koło Świętego Jana", ale później nazywano ją ul. Jezuicką. W 1920 r. włączona została do ul. Łaziennej, a w latach trzydziestych stanowiła część Placu Świętego Jana.

Kościół Świętego Jana. Wznoszony był jako parafialny pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty od około połowy XIII w. prawie aż do końca XV w. Swoje pierwsze wezwanie św. Jana Chrzciciela zawdzięcza drewnianej świątyni ze Starego Torunia, która razem z lokowanym tam w 1233 r. miastem przeniesiona została w 1236 r. na obecne miejsce.
Na początku kościół parafialny i okalający go plac stanowiły centrum życia politycznego i gospodarczego miasta. Aż do 1518 r. właśnie w tej świątyni odbywały się wybory do władz miejskich, tam też udawali się przybywający do Torunia królowie, by uczestniczyć w uroczystych nabożeństwach powitalnych.
W okresie reformacji fara już w 1530 r. znalazła się w rękach protestantów, ale w 1583 r. do użytkowania świątyni dopuszczono również katolików. W 1596 r. cały kościół przejęli jezuici i odtąd służył on wyłącznie katolikom. Po kasacie zakonu jezuickiego w 1773 r. świątynię przekształcono na kościół parafialny, a w 1935 r. dekretem papieskim podniesiono do rangi Bazyliki Mniejszej. Po wyznaczeniu w 1992 r. Torunia na stolicę biskupstwa właśnie kościół św. Jana stał się katedrą dla nowo utworzonej diecezji.
Do budowy murowanego, orientowanego kościoła przystąpiono około 1260 r. poczynając od prezbiterium, a około 1300 r. gotowy był przylegający do niego niższy korpus główny, o założeniu halowym. Dzisiejszą formę (długość 56,20 m, szerokość naw z kaplicami 32,20 m, wysokość naw 27,30 m i prezbiterium 17 m) świątynia uzyskała w XIV i XV w., po dobudowaniu kaplic przy nawach bocznych i podwyższeniu naw do obecnej wysokości. Interesująca architektonicznie wieża (52 m) wzniesiona została w latach 1407-1433 przez Hansa Gotlanda. Zawieszono na niej w 1500 r. drugi co do wielkości w Polsce (po wawelskim "Zygmuncie") dzwon "Tuba Dei" (Trąba Boża) o wadze 7238 kg.
Fara staromiejska utraciła w znacznej mierze swoje bogate wnętrze w XVI w., kiedy została przez protestantów pobielona. Tylko gdzieniegdzie odkrywane fragmenty gotyckich malowideł upiększają surowe ściany i filary. Obecnie dominują w świątyni barokowe i rokokowe ołtarze, epitafia i boazerie, ale spotykamy również gotyckie sprzęty, dzieła malarskie i rzeźby, sprowadzone zza granicy bądź powstałe w miejscowych warsztatach.
Najlepszym przykładem lokalnej twórczości artystycznej jest główny ołtarz św. Wolfganga, wykonany w latach 1502-1506. W tle, na wschodniej ścianie prezbiterium, doskonale widoczne są namalowane około 1330 r. dwie wielkie postacie patronów kościoła (św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty), a poniżej jedyne w swoim rodzaju szafy ścienne z kutymi kratami (z 1384 i 1385 r.), służące do przechowywania ksiąg liturgicznych i paramentów. Na ścianie północnej, nad wejściem do zakrystii, znajduje się wielkie, interesujące malowidło sprzed 1380 r., przedstawiające Sąd Ostateczny z Ukrzyżowaniem i Drzewem Jessego, a poniżej gotycka przyścienna konsola z popiersiem Mojżesza. Na konsoli stała niegdyś figura Pięknej Madonny toruńskiej z początku XV w., ale została wywieziona w 1944 r. przez Niemców i obecnie zastąpiona kopią. Natomiast w ścianie południowej umocowano bardzo cenną płytę nagrobną z brązu burmistrza toruńskiego Jana von Soest (zm. 1361 r.) i jego żony Małgorzaty.
Interesująca jest również kaplica Świętych Aniołów Stróżów, czyli tzw. kaplica kopernikowska, gdzie po 19 II 1473 r. zapewne ochrzczony został Mikołaj Kopernik. Najcenniejszym elementem wyposażenia jest gotycka chrzcielnica z końca XIII w., z późnobarokową rzeźbioną pokrywą. Tutaj też umieszczono renesansowe epitafium z portretem Kopernika, ufundowane około 1583 r. przez miejscowego lekarza i humanistę Melchiora Pirnesiusa. Pod epitafium stoi małe późnobarokowe marmurowe popiersie astronoma z 1766 r., wykonane na zlecenie księcia Józefa Aleksandra Jabłonowskiego przez rzeźbiarza Wojciecha Rojowskiego. W manierystycznym ołtarzu z około 1620 r. znajduje się późnogotycka płaskorzeźba z początku XVI w., przedstawiająca Zaśnięcie NMP.
Organy główne pochodzą z 1878 r., ale na wschodniej ścianie nawy północnej zachowały się do dzisiaj barokowe organy przypisywane Mateuszowi Brandtnerowi (Brandtowi) z 1688 r. Przywrócone ponownie do użytkowania przez toruńskich konserwatorów, zabrzmiały w roku jubileuszowym 750-lecia Torunia 14X111983r. Od 1985 r. organizuje się tutaj w sezonach letnich "Świętojańskie Koncerty Organowe" z repertuarem muzyki dawnej. Za organami widoczny jest malowany wątek kamienny, pochodzący sprzed rozbudowy kościoła, przy czym dostrzec można pierwotną wysokość świątyni z początku XIV w. (Szczegółowy plan kościoła)

Dawne Kolegium Jezuickie (nr 1/3). Duży narożny (z ul. Łazienną) gmach zbudowany został na przełomie XVII i XVIII w. na miejscu starej szkoły staromiejskiej oraz domu proboszcza kościoła św. Jana. Sprowadzeni do Torunia w 1596 r. jezuici przejęli wraz z kościołem parafialnym św. Jana również dawny budynek szkolny, W którym założyli w 1605 r. własną szkołę-kolegium.
Obecny gmach wzniesiony został w latach 1691-1702 dzięki ofiarności biskupa kujawskiego Stanisława Kazimierza Dąmbskiego, ksieni benedyktynek toruńskich Anny Paprockiej oraz okolicznej szlachty polskiej (autorstwo projektu przypisuje się Stanisławowi Solskiemu). Elewacje budynku pokryte zostały charakterystycznymi dla tego okresu w Toruniu (zastosowanymi już wcześniej w Pałacu Dąmbskich i kamienicy "Pod Gwiazdą") sztukatorskimi elementami florystycznymi. Zdobiły je również barwne malowidła o tematyce alegorycznej, sławiące katolicyzm i zakon jezuicki.
Od początku kolegium i aktywność jezuitów budziły sprzeciw protestanckich władz Torunia, które zmierzały do usunięcia zakonu z miasta. W czasie tzw. tumultu toruńskiego 16-17 VII 1724 r. gmach szkoły został splądrowany przez dum, oburzony przetrzymywaniem w nim przez wychowanków jezuitów jednego z uczniów protestanckiego gimnazjum. Te niepokojące zajścia antykatolickie stały się przyczyną zastosowania surowych represji władz centralnych wobec członków rady miejskiej, odpowiedzialnych za utrzymanie porządku w mieście. Wydarzenia stały się punktem zwrotnym w dziejach konfliktów wyznaniowych w Toruniu i zakończyły antyjezuicka dotąd politykę władz miejskich. Sprzyjało to dalszemu rozwojowi kolegium, ale już w połowie XVIII w., na skutek konkurencji ze strony szkół pijarskich, znaczenie jego wyraźnie zmalało. Po kasacie zakonu w 1773 r. majątek jezuitów przekazany został na cele utworzonej wówczas Komisji Edukacji Narodowej, a kolegium przekształcono w szkołę powiatową, zamkniętą jednak już w 1787 r.
Po 1793 r. władze pruskie zamieniły budynek szkoły na koszary wojskowe i wówczas usunięto dekorację stiukową, kładąc nowe tynki. Zostały one zdjęte dopiero w 1973 r., w czasie prac remontowych. Wprowadzono wtedy opaski okienne i narożne boniowanie, nawiązujące do barokowych, oraz odsłonięte po prawej stronie od wejścia okno gotyckie z dawnego domu proboszcza. Obecnie mieści się tu Zawodowe Studium Medyczne.

ULICA KOPERNIKA
Nazwą tą obdarzono w czasach Księstwa Warszawskiego w 1809 r. fragment dawnej ulicy Świętej Anny, przy której stać miał domniemany dom (obecny nr 40) Mikołaja Kopernika. Po zaakceptowaniu poglądu G. Bendera, iż kamienica Koperników znajdowała się nieco dalej (pod nr 17) nazwą Kopernika objęto w 1891 r. całą ulicę Świętej Anny, aż do jej wylotu na plac przy kościele św. Jana. Dodatkowo na ulicę Kopernika przemianowano również zachodni odcinek tej ulicy, nazywanej dotąd Starotoruńską, od bramy prowadzącej do miasta. Dawna Brama Starotoruńską została jednak rozebrana w końcu lat osiemdziesiątych ubiegłego stulecia.
W średniowieczu na ulicy św, Anny mieszkali zazwyczaj bogaci kupcy, zajmujący się prowadzeniem wielkiego handlu i zasiadający we władzach miejskich. Jednym z nich był właśnie Mikołaj Kopernik, ojciec przyszłego astronoma, który w 1462 r. został właścicielem budynku wchodzącego obecnie w skład Muzeum Kopernika.

Dom Mikołaja Kopernika (nr 15 i 17) - oddział Muzeum Okręgowego w Toruniu. Założone w 1960 r. zajmuje dwie połączone Przejściem kamienice gotyckie. Dotąd przyjmowano, iż miejscem urodzin Kopernika była kamienica (nr 17), ale nowe ustalenia wskazują raczej na kamienicę nr 15. Wobec tych rozbieżności przyjąć należy, iż jedna z nich zamieszkana była co najmniej od 1464 r. przez rodziców astronoma, Mikołaja Kopernika (starszego) oraz Barbarę z domu Watzenrode. Od 1468 r. ojciec Kopernika był także właścicielem połowy domu przy Rynku Staromiejskim (nr 36) i przeprowadził się tam z rodziną najpóźniej w 1480 roku. Wobec braku jakichkolwiek źródeł o rodzinie Koperników z lat 1468-1480 nie sposób dziś rozstrzygnąć, gdzie naprawdę 19 II 1473 r. ujrzał światło dzienne przyszły astronom. Podobnie nie wiemy, gdzie urodził się jego starszy brat Andrzej oraz dwie siostry Barbara i Katarzyna.
Początki kamienicy przy ulicy Kopernika (nr 15) sięgają przełomu XIII i XIV w., ale jej obecna bryła o trzech kondygnacjach naziemnych i jednej podziemnej, pochodzi z XV w. Mimo późniejszych zmian należy ona do najlepiej zachowanych gotyckich kamienic mieszczańskich w Toruniu i po renowacji przeprowadzonej w latach 1972-1973 zamieniona została na muzeum wnętrza domu kupieckiego z czasów Kopernika.
Oprócz bogatej elewacji frontowej, ze szczytem schodkowym, odtworzono z pietyzmem dużą sień na parterze (około 5 m wysokości). stanowiącą główne pomieszczenie domu. Pełniła ona funkcję sklepu, tutaj też przesiadywała chętnie cała rodzina w chwilach wolnych od pracy. Widoczna tam na drewnianej galerii, wbudowana w czasach nowożytnych "wisząca izdebka", służyła za kantorek kupiecki. Z sieni prowadziły na górę drewniane schody, a za nią w trakcie tylnym była kuchnia oraz izba mieszkalna, przeznaczona na sypialnie bądź warsztaty rzemieślnicze. Funkcje mieszkalne spełniać mogła również izba na pierwszym piętrze w trakcie tylnym. Było to obszerne pomieszczenie z bogato profilowanymi stropami i ścianami ozdobionymi starannie kolorowymi malowidłami. Od strony frontowej pierwszego piętra, jak też na wyższych kondygnacjach, znajdowały się pomieszczenia magazynowe, które w XIX w. zamienione zostały na mieszkania.
Pierwotnie działka tej posesji sięgała do ulicy Rabiańskiej, toteż na zapleczu zrekonstruowano średniowieczny mur oddzielający parcelę nr 13 oraz oficyny, połączone z głównym budynkiem przejściem z izby mieszkalnej na parterze. W oficynach umieszczono makietę przedstawiającą zabudowę Torunia z końca XV w., a jej oglądaniu towarzyszy seans światła i dźwięku.
Również kamienica przy ulicy Kopernika (nr 17) istniała co najmniej od XIV w., ale obecną formę uzyskała około 1480 r. W toku dziejów, a zwłaszcza w XVIII i XIX w. budynek uległ przekształceniom, które zatarły całkowicie jego pierwotny wygląd. Prace konserwacyjne z lat 1960-1963 i z 19931. przywróciły interesującą artystycznie fasadę domu, z ciekawym wystrojem kolorystycznym. Wnętrze kamienicy zajmuje ekspozycja obrazująca życie i działalność Mikołaja Kopernika.
Sąsiadujące z Muzeum Kopernika dwa budynki (nr 19 i 21) odzyskały dawny wygląd i układ wnętrz dzięki pracom konserwacyjnym prowadzonym z okazji kopernikańskiego jubileuszu 1973 r. Pierwszy z nich (nr 19) był jeszcze w XV w. zwierciadlanym odbiciem kamienicy nr 17, ale w XVII w. został gruntownie przebudowany. Elewacja frontowa pochodzi natomiast z polowy XVIII w. i stąd we wnękach nadokiennych zachowały się interesujące kolorystycznie rokokowe ornamenty. Druga kamienicą (nr 21) powstała w trzeciej ćwierci XVI w., również na murach gotyckich, a z dawnego renesansowego wystroju wnętrza pozostały profilowane i malowane stropy na parterze i piętrze. W XVII w. dom uległ przebudowie i otrzymał wówczas większe okna, zmieniony układ wnętrz (wbudowano nowe izby), a ścianę frontową pokryto malowidłami, z których ocalał jedynie aniołek na podłuczu otworu okiennego.
Niegdyś interesujący architektonicznie gmach dawnej zbrojowni miejskiej (nr 3) wzniesiony został w 1597 r., ale po przebudowie w 1847 r. zatracił swoje pierwotne cechy. Podobnym zmianom podlegały niemal wszystkie pozostałe kamienice, chociaż fasady wielu z nich, a niekiedy również i wnętrza, zachowały fragmenty świadczące o ich gotyckim (nr 11, 14, 24, 38) bądź renesansowym (nr 33, 35-37) rodowodzie.

ULICA ŁAZIENNA
Aż do końca XIX w. zamknięta była od strony Wisły Bramą Łazienną, która swą nazwę zawdzięczała stojącej w pobliżu, na nadbrzeżu za murami miejskimi, łaźni miejskiej. Pierwotnie fragment ulicy od bramy do ulicy Ciasnej nosił miano ul. Szkolnej (znajdowała się tu szkoła staromiejska), a od XVII w. ul. Białej (od jaskrawobiałego tynku odnowionej Bramy Łaziennej). Dalszy jej odcinek aż do ulicy Szerokiej zwano w średniowieczu ul. Jęczmienną, ponieważ przy niej koncentrował się handel zbożem, później przyjęto określenie ul. Łaziennej. Ta ostatnia nazwa rozciągnięta została na ulicę Białą dopiero w 1891 roku.
W średniowieczu była to jedna z bardziej reprezentacyjnych ulic Torunia i zasiedlali ją najpierw bogaci kupcy i patrycjusze, a w XIX w. lokowano przy niej chętnie banki i duże sklepy. Stały tu więc, obok spichlerzy, mieszkalne domy gotyckie, które później przebudowane zostały na okazale kamienice renesansowe, barokowe, klasycystyczne bądź secesyjne.
Do najstarszych średniowieczych domów należy kamienica (nr 3) ze szczytem renesansowym ozdobionym motywami okuciowymi pochodzącym z okresu przebudowy na spichlerz. Sąsiedni budynek (nr 5) posiada wnętrza z XIX w., ale szczyt dobudowano w 1975 r. Natomiast dom pod numerem 10/12 z czasów gotyku przebudowano w okresie baroku, ale w drugiej ćwierci XIX w. nadano mu cechy klasycystyczne.
Początki kamienicy nr 4 sięgają XIV w., ale obecną formę zawdzięcza gruntownej przebudowie na dom-skład, przeprowadzonej na przełomie XVI i XVII w. Jej renesansowa elewacja należy do najlepiej zachowanych tego typu w Toruniu, a pokryty ornamentem okuciowym szczyt przypomina wzory Jana Vredemana de Vries. Interesujące są również drzwi wejściowe z roku 1630. Wnętrze na parterze wypełnia wielka sień ze stropami pokrytymi rokokowymi malowidłami, do której w drugiej połowie XVIII w. wbudowano izdebki. Wymienione wówczas schody funkcjonują do dzisiaj.
W tym domu w latach 1881-1884, jako uczeń gimnazjum toruńskiego, mieszkał na stancji Stanisław Przybyszewski (1868-1927), a obecnie mieszczą się tu Pracownie Konserwacji Zabytków.
Naroże ulicy Ciasnej zajmują dawne Łazienki (nr 14), budynek o cechach klasycystycznych.

Dom (Pałac) Eskenów, zwany także Czerwonym Spichlerzem (nr 16).
Renesansowa rezydencja patrycjuszy toruńskich Eskenów wzniesiona została około 1590 r. Przy budowie pałacu wykorzystano mury dawnej gotyckiej kamienicy z końca XIV w. Nazwę Czerwony Spichlerz zawdzięcza gmach intensywnej do dzisiaj czerwieni cegieł. W 1844 r. został on zamieniony na duży spichlerz, w którym ulokowano wojskowy magazyn prowiantowy. Po przeprowadzonych w ostatnich latach pracach renowacyjnych budynek odzyskał dawny renesansowy wygląd, z fasadą wskazującą na wpływy flandryjskie. Z renesansowych detali ocalał również portal z piaskowca z herbem Eskenów oraz kamienne maszkarony. Natomiast dębowe, płaskorzeźbione drzwi ze sceną powrotu Syna Marnotrawnego przeniesiono do Muzeum w Ratuszu. Na pierwszym piętrze przetrwał polichromowany strop renesansowy, ale pomieszczenia na tyłach wszystkich kondygnacji zatrzymały już spichrzowy charakter. Obecnie Dom Eskenów, połączony z trzema sąsiednimi spichlerzami z XVII i XVIII w. (ul. Ciasna nr 4-8), stanowi Oddział Muzeum Okręgowego, z ekspozycjami portretu polskiego, zbiorów archeologicznych i militariów.
W sąsiedztwie Domu Eskenów znajduje się interesująca historycznie dziewiętnastowieczna kamienica (nr 18), która od 5 IV 1831 r. była siedzibą loży masońskiej "Pod Ulem" ("Zum Bienenkorb"). Loża powstała w Toruniu jeszcze 5 XII 1793 r., jako filia Wielkiej Loży Krajowej Wolnomularskiej w Berlinie. Wówczas też budynek otrzymał swą obecną klasycystyczną fasadę, a w gzymsie nad oknem pierwszego piętra wkomponowało w sploty plastycznego sznura, emblemat masoński - cyrkiel. Po likwidacji loży w 1937 r. budynek nabył mistrz rzeźnicki Karol Wakarecy, który przeniósł prawo własności na rzecz kościoła parafialnego św. Jana. Obecnie mieści się tu Kuria Diecezjalna Toruńska.
Po tej samej stronie ulicy zachowało się kilka ciekawych, dużych, późnobarokowych kamienic, pochodzących wprawdzie z drugiej połowy XVIII w., ale z gotyckimi fragmentami. W jednej z nich (nr 22) w sieni ocalały słupy schodów z drugiej połowy XVII w., a inne kamienice zwracają uwagę późnobarokowym portalem (nr 26) czy interesującą dziewiętnastowieczną fasadą (nr 28) lub elementami secesyjnymi (nr 30 - fasada, nr 32 - balkony).

ULICA MOST PAULINSKI
Nazwa tej ulicy pochodzi od przerzuconego nad Strugą Toruńską średniowiecznego mostu, prowadzącego do Nowego Miasta w pobliżu klasztoru dominikanów, określanych zamiennie paulinami. U jej wylotu, aż do końca XIX w. znajdowała się Brama Więzienna, zwana też Paulińską. Ulica stanowi przedłużenie Szewskiej i przez jakiś czas nosiła nawet taką nazwę. Początkowo ulica Most Pauliński należała do organizmu nowomiejskiego i podobnie jak sąsiednia Szewska miała charakter rzemieślniczy.
Z dawnej zabudowy ocalał szereg jednopiętrowych domków osiemnastowiecznych, pokrytych wspólnym nansardowym dachem (nr 2-10). W czasie prowadzonych obecnie gruntownych prac restauracyjnych odkryto tu fragmenty średniowiecznego muru obronnego, który wyeksponowany zostanie w Jednym z budynków. Podobnie od podwórza widoczne będą odsłonięte i zakonserwowane szczątki gotyckiego Mostu Paulinskiego.

ULICA MOSTOWA
Do wybudowania mostu stałego na Wiśle zwana była ulicą Promową, a w czasach pruskich, aż do lat Osiemdziesiątych ubiegłego stulecia, nosiła imię królowej Luizy, zmarłej w 1810 r. Stanowiła ona najdłuższy trakt w Toruniu, prowadziła bowiem podróżujących kupców od przeprawy przez Wisłę przy Bramie Mostowej na ulicę Szeroką, Rynek Staromiejski, a następnie ulicą Chełmińską na północ do Chełmna i Gdańska.
Brama Mostowa - 
http://www.his.uni.torun.pl/~wn/palac/zchelm/torun.htm
fot. Wiesław Nowosad

Brama Mostowa, zwana także Przewoźną lub Promową. Zbudowana została w 1432 r. przez Hansa Gotlanda i otrzymała, w odróżnieniu od innych bram nadwiślańskich Starego Miasta, kształty zaokrąglone, dostosowane bardziej do ognia artyleryjskiego. Brama pełniła nie tylko funkcje obronne, ale wprowadzała do miasta również kupców przybywających tu szlakiem lądowym z Kujaw, Wielkopolski czy Śląska i udających się często dalej na północ, nad Bałtyk.
Ulokowana na wprost dużej, zamieszkałej ongiś wyspy, zwanej Kępą Bazarową (obecnie jest to lewy brzeg Wisły), stanowiła dogodny punkt przeprawy przez rzekę, która w tym miejscu nie przekraczała 800 m szerokości. Początkowo przeprawiano się promem, a w XV w. mostem pontonowym i dopiero od 1500 r. istniał tu stały, patowy most drewniany, zbudowa ny w latach 1497-1500 przez Piotra Postilla z Budziszyna. Był to wówczas najdłuższy most na Wiśle (drugi stał w Krakowie). Niszczony wielokrotnie w czasie wiosennych powodzi (najwyższy poziom dochodzących wód od XVI do XIX w. zaznaczono na metalowych tablicach umieszczonych w bramie) był stale modernizowany. Po pożarze w lipcu 1877 r. ostatecznie zrezygnowano z jego odbudowy, a cały ruch pieszy i kołowy przeniesiono na istniejący od 1873 r., w odległości kilkuset metrów w górę Wisły, żelazny most kolejowy. Obecny most drogowy im. Józefa Piłsudskiego funkcjonuje od 1934 r.

Od początku ulica Mostowa zamieszkana była głównie przez kupców, a w XIX w. ulokowano tu kilka banków, które przetrwały nawet aż do wybuchu drugiej wojny światowej. Ze zrozumiałych powodów na ulicy znajdowało się wiele spichlerzy bądź kamienic mieszkalno-magazynowych, w których kupcy składowali swoje towary. W pobliżu bramy (nr I) stoi największy w Toruniu dwuskrzydłowy spichlerz z 1719 r., rozbudowany w 1823 r. na potrzeby twierdzy i połączony z basztą w murach miejskich, służącą jako żuraw.
Najbardziej charakterystycznym obiektem tej ulicy są trzy złączone w jedną całość kamienice (opatrzone wspólnym nr 6). Pierwotnie były to trzy mieszkalne budynki gotyckie, które częściowo zamieniono na spichlerze zbożowe. Zostały one około 1520-1530 r. połączone i otrzymały wspólną fasadę z półkolistymi szczytami. W sieni zachowały się barokowe, kręcone schody z rzeźbą lwa trzymającego tarczę z datą 1699 r. Stojąca ongiś z drugiej strony schodów figura rycena przechowywana jest obecnie w Muzeum Okręgowym.

Funkcję domu-składu pełnił również okazały, czterokondygnacyjny i siedmioosiowy budynek określany jako Pałac Fengerów (nr 14). Został on wzniesiony w 1742 r., ale około 1833 r. utracił swoją barokową elewację na rzecz uproszczonej, klasycyzującej.
Tutaj przyszedł na świat Fryderyk Skarbek (1792-1866), historyk, literat i ekonomista, zwany niekiedy "ojcem polskiej ekonomii".
Nauczycielem domowym młodego Skarbka był Mikołaj Chopin, ojciec przyszłego kompozytora. Fryderyk Chopin przebywał zresztą w tym samym domu w sierpniu 1825 r kiedy spędzał wakacje na wsi w niedalekiej Szafami.

Godny uwagi jest również pierwotnie gotycki budynek (nr 22) z barokowym szczytem. Ciekawsza wydaje się jednak stojąca obok późnogotycka kamienica (nr 24) z XV w., o efektownej fasadzie z blendami tynkowanymi i wypełnionymi ornamentalnymi dekoracjami w kolorze czerwonym i czarnym. W pobliskim domu (nr 30) znajduje się natomiast portal z 1648 r., a w budynku nr 36 natrafiono niedawno na nieznany dotąd, szesnastowieczny strop manierystyczny, przyjmowany przez specjalistów za jeden z piękniejszych w Toruniu. Przy tej ulicy w dziewiętnastowiecznej kamienicy (nr 13) mieściła się od 1891 aż do 1939 r. drukarnia Sylwestra Buszczyńskiego (1855-1940), przeniesiona z ulicy Żeglarskiej.

ULICA PANNY MARII
Pierwotnie zwano ją "Przy Franciszkanach", ale po opuszczeniu klasztoru franciszkańskiego przez zakonników i przejęciu budynków oraz kościoła NMP przez protestantów upowszechniła się nazwa obecna.

Kościół Wniebowzięcia NMP. Dawny kościół franciszkański, wznoszony etapami od 1343 r. aż do końca XIV w., należy do najwybitniejszych gotyckich, trójnawowych budowli halowych w Polsce Północnej. Była to już trzecia świątynia na tym samym miejscu, przeznaczona dla konwentu zakonu franciszkańskiego, ulokowanego w Toruniu przed 1239 r. Od początku kościołowi towarzyszyły zabudowania klasztorne, pierwotnie drewniane, a od końca XIII w. murowane. Przylegały one do świątyni od strony północnej i wkomponowane były w plan zbliżony do litery H, przy czym dawny południowy krużganek przekształcony został w dwukondygnacyjną nawę północną kościoła. Zgodnie z regułą zakonu żebraczego świątynia nie posiadała wieży, lecz jedynie sygnaturki. Każdą nawę nakryto pierwotnie osobnym dachem i dopiero w końcu XVIII w. zastąpiono je wspólnym.
W dobie reformacji klasztor opustoszał i najpierw w 1557 r. dwaj ostatni zakonnicy oddali miastu kościół, a dwa lata później także klasztor. Władze miejskie po odpowiednich pracach adaptacyjnych, przekazały budynki klasztorne nowo założonemu w 1568 r. protestanckiemu gimnazjum, natomiast kościół służył odtąd ewangelikom ze Starego Miasta. W następstwie tragicznych zajść "tumultu toruńskiego" w 1724 r. klasztor razem z kościołem powrócił do katolików i przekazany został bernardynom, jako spadkobiercom franciszkanów. Pokąsacie zakonu w 1821 r. budynki klasztorne przeszły na własność miasta i wkrótce zostały rozebrane. Poklasztorna świątynia przypadła początkowo parafii św. Jana i po wyremontowaniu w latach 1825-1830 służyła podmiejskiej parafii św. Wawrzyńca. Usamodzielniona w 1852 r. pełni odtąd funkcję kościoła parafialnego dla Przedmieścia Chełmińskiego i części Bydgoskiego.
Swoją niepowtarzalną średniowieczną atmosferę świątynia zawdzięcza witrażom, pochodzącym wprawdzie z przełomu XIX i XX w., ale skomponowanym na podstawie zachowanych czternastowiecznych elementów. Wrażenie ogromnego wnętrza (o długości 66 m i wysokości niemal 27 m) potęgują nie tylko wydłużone okna, potężne filary międzynawowe i skarpy wewnętrzne, ale przede wszystkim równa wysokość naw i prezbiterium, zamkniętych sklepieniem gwiaździstym.
Na skarpach wewnętrznych nawy południowej uwagę przyciągaj ą monumentalne malowidła ścienne z około 1380 r. przedstawiające św. Jana Chrzciciela, Chrystusa Biczowanego, Matki Boskiej Bolesnej oraz świętych Szczepana, Andrzeja, Krzysztofa, Wawrzyńca Marii Magdaleny i Elżbiety turyńskiej razem z ich atrybutami, czyli symbolami męki.
W nawie głównej dominują organy zbudowane przez Hansa Helwigka w latach 1602-1609 oraz bogato dekorowana ambona z 1605 r., a obok barokowe epitafium Anny z Leszczyńskich Potockiej (zm. 1653 r.).
Rokokowy ołtarz główny, przedstawiający w środkowej scenie Zwiastowanie, wykonany został w 1731 r. przez snycerza Jerzego Guhra i stolarza Chrystiana Künasta. W prezbiterium znajdują się również pięknie rzeźbione stalle z pierwszej połowy XV w., należące do najcenniejszych tego typu w Polsce. Od strony północnej w 1636 r. dobudowano barokowe mauzoleum Anny Wazówny, siostry króla Zygmunta III, zmarłej w pobliskiej Brodnicy w 1625 r. i pochowanej później w Toruniu.
W nawie północnej obejrzeć można wielobarwne sklepienia dawnego krużganku klasztornego, nad którym mieści się empora. W istniejącej tu kaplicy z barokowym ołtarzem św. Wawrzyńca, widoczne są również pozostałości po krużganku zachodniego skrzydła klasztoru franciszkańskiego.
Kościół wypełniają skromne barokowe ołtarze oraz renesansowe na ogół epitafia znanych toruńskich rodzin, między innymi Mochingerów, Neisserów i Strobandów z końca XVI w.
Z dawnego zespołu klasztornego ocalał wspomniany fragment skrzydła zachodniego krużganku oraz część czternastowiecznego muru przylegającego do kościoła od strony południowej, do którego wewnętrznej strony dobudowano w XVII w. ganek z kamiennymi słupami. Również mała gotycka kamieniczka ze szczytem schodkowym (ul. Panny Marii nr 2) jest dawnym budynkiem klasztornym, zajmowanym ongiś przez furtiana. Wzniesiona około 1370 r. należy do najstarszych domów gotyckich w Toruniu. Po kasacie zakonu bernardynów zamieniona została na plebanię kościoła NMP. (Szczegółowy plan kościoła)

ULICA PIEKARY
W średniowieczu nazwą tą określano tylko fragment dzisiejszej ulicy, zamkniętej od północy ul. Kopernika (dawniej Starotoruńską). Dłuższy jej odcinek aż do kościoła NMP zwano wówczas Kozią, natomiast ostatni prowadzący do Fosy Staromiejskiej określano "Za Franciszkanami".
Zgodnie z zasadą obowiązującą wówczas w mieście, znajdujący się na tej ulicy piekarze mogli w dni powszednie sprzedawać pieczywo w oknach własnych domów, a tylko w dni targowe musieli wykładać swój towar na ławach w ratuszu; ale później handel pieczywem poza ławami został jednak zakazany.
Oprócz piekarzy na ulicy tej w końcu XIV w. mieszkali również rzeźnicy i karczmarze, ale przy ul. Koziej przeważali kuśnierze. Bliskość Wisły zadecydowała, iż na początku ulicy lokowano spichlerze.
Pierwszy z nich (nr 2), ale narożny i stąd opatrzony dodatkowo adresem (ul. Rabiańska 23) zbudowany został w pierwszej połowie XVII w. i to zapewne na miejscu gotyckiego. Ustawiony szczytem do ulicy, z charakterystycznymi opaskami okiennymi przypominającymi worki ze zbożem, należy niewątpliwie do najciekawszych spichlerzy w Polsce. Mniejszy, aleo wiele starszy spichlerz (nr 4) z drugiej połowy XIV w., (stojący również na rogu z ul. Rabiańska), pomimo przebudowy z XIX w. zachował dawną elewację ze szczytem schodkowym. Podobny szczyt z około 1400 r. zdobi czteroosiową kamienicę (nr 9), zmodernizowaną w XIX stuleciu. Późnogotyckie elementy odkryto na fasadzie budynku nr 20, ale sąsiednia kamienica (nr 18) nosi ślady przebudowy renesansowej. Z tego samego okresu pochodzą także wzniesione na zrębach gotyckich trzy inne domy renesansowe (nr 6, 12, 14).
Ciekawym przemianom uległa barokowa kamienica (nr 37) z fasadą ozdobioną bogatą sztukaterią roślinną z pierwszej połowy XVIII wieku. W jej dolnej kondygnacji przebito w 1911 r. pasaż, który usprawnić miał komunikację z Bydgoskim Przedmieściem. Z tego też czasu pochodzi boniowanie parteru, a architektem tego przedsięwzięcia był Karl Caesar (ur. 1874 r). W 1936 r. dodatkowo przebito przyziemia dwóch sąsiadujących kamienic (nr 35 i 39) i w ten sposób powstał tzw. Łuk Cezara, przez który prowadził ruch kołowy do miasta aż do 1973 r.
Kamienica nr 39 początkami sięga XV w., z tego bowiem okresu pochodzą malowidła ścienne Ukrzyżowania i św. Krzysztofa, odkryte w izbie na pierwszym piętrze w trakcie tylnym. Od 1845 r. właścicielem jej był znany drukarz i księgarz Ernst Lambeck (1814-1892), a później jego syn Walter.
Tutaj w 1858 r. wydrukowano po raz pierwszy na ziemiach polskich "Pana Tadeusza" Adama Mickiewicza, o czym przypomina umieszczona na murze tablica pamiątkowa.
Sąsiednia mała kamienica (nr 41) z renesansowym szczytem, zdobiona okuciowym ornamentem, pochodzi z końca XVI wieku.

Dawna Ekonomia (nr 49). Najciekawszy na tej ulicy, ze względu na przeszłość historyczną, jest dawny budynek bursy gimnazjalnej, zwanej również Ekonomią. Został wzniesiony w latach 1598-1601 przez Jana Eckarda, starszego. Inicjatorem przedsięwzięcia był ówczesny burmistrz Torunia Henryk Stroband (1548-1609), który chciał umożliwić uczniom zamiejscowym i uboższej młodzieży studia w toruńskim gimnazjum.
Po "tumulcie toruńskim" i odebraniu w 1724 r. protestantom zabudowań pofranciszkańskich, właśnie w tym budynku ulokowano gimnazjum z biblioteką, które pozostawało aż do 1855 r. Wiosną tego roku gimnazjum przeniesiono do obszernego nowo wybudowanego gmachu (przy ul. Zaułek Prosowy nr 2). Potem przez jakiś czas mieściły się w dawnej bursie miejskie szkoły żeńskie, a w okresie międzywojennym gimnazjum z niemieckim językiem nauczania.
W toku prac konserwacyjnych w 1968 r. przywrócono elewacjom Ekonomii dawny renesansowy wygląd i barokowy wystrój wnętrz. Wówczas też na fasadzie umieszczono tablicę pamiątkową upamiętniającą 400-lecie istnienia gimnazjum toruńskiego.
Na końcu ulicy zwraca szczególną uwagę charakterystyczny gmach aresztu śledczego (nr 53), zwany "Okrąglakiem". Przez toruńskich studentów bywa on również żartobliwie określany "Bastylią", a towarzyszy od lat osiemdziesiątych ubiegłego stulecia sąsiedniemu budynkowi Sądu Wojewódzkiego (nr 51). Swoją formę zawdzięcza z pewnością znajdującej się w pobliżu i rozebranej w końcu XIX w. średniowiecznej okrągłej baszcie obronnej, zwanej "Koci Ogon". Z powodu bliskości fosy staromiejskiej, skąd łatwo czerpano wodę, mieściła się tu łaźnia, której właścicielem był między innymi ojciec Mikołaja Kopernika (1482 r.), a niedaleko funkcjonowała mennica miejska (XVI-XVIII w.).

ulica Pod Krzywą Wieżą
fot. Maciej Karlewski
ULICA POD KRZYWĄ WIEŻĄ
Nazwa jej została urobiona od pochylonej baszty obronnej. Krzywa Wieża (nr 1). Jedna z ciekawszych i najstarszych baszt obronnych średniowiecznego Torunia, zbudowana na przełomie XIII i XIV w. Nazwę swą zawdzięcza znacznemu odchyleniu od pionu (około 140 cm), spowodowanemu przesunięciem się gliniastego podłoża.
Pierwotnie była to wieża trójścienna, odsłonięta od strony miasta, o wysokości przeszło 15 m. Miała również otwory w bocznych ścianach, przez które przebiegał ganek strażniczy, łączący ją z murami obronnymi. Brak ściany wewnętrznej ułatwiał wciąganie amunicji, a w wypadku zdobycia baszta nie dawała osłony przed atakami obrońców. W pierwszej połowie XVIII w. wieża przestała pełnić funkcję obronną i wówczas dobudowano czwartą ścianę oraz wyrównano stropy, urządzając w niej karcer dla kobiet. W 1742 r. więziono tu również najemych żołnierzy Łukasza Konopki, który prowadził prywatną wojnę z władzami Torunia.
W 1826 r. basztę przebudowano na kuźnię i mieszkanie dla rusznikarza, a w drugiej połowie stulecia całkowicie przeznaczono na potrzeby mieszkalne. W tym czasie wieża otrzymała również nowy pulpitowy dach, w miejsce gotyckiego czterospadowego.
Po renowacji w latach sześćdziesiątych ulokowano tam kilka stowarzyszeń kulturalnych, a obecnie wieża jest siedzibą "Galerii Krzywej" i Pracowni Szkła Artystycznego Janusza Bogackiego (pokazy formowania szkła). Pierwsze piętro zajmuje kawiarenka z tarasem, a na drugim i trzecim piętrze odbywają się różne imprezy kulturalne (koncerty, małe formy teatralne).

ULICA PODMURNA
Wyznaczała granicę Starego Miasta od wschodu i biegła wzdłuż murów obronnych od Wisły aż do baszty Koci Łeb. Była to najdłuższa ulica średniowiecznego Torunia, przy której chętnie wznoszono spichlerze, stanowiące również na wypadek zagrożenia naturalną przeszkodę dla wroga. Przy tej ulicy zachowało się kilka baszt i fragmentów murów, wchłoniętych z czasem przez późniejszą zabudowę.
Nad Wisłą (nr 1/3) znajduje się jeden z najstarszych spichlerzy gotyckich z początku XIV w., który w XIX i XX w. przebudowany został na cele mieszkalne. Odremontowany w 1985 r. jest obecnie siedzibą "Domu Muz".
Niemal naprzeciwko usytuowana jest dawna baszta zwana Wartownią z XIII w. Ulokowana niegdyś w południowo-wschodnim narożniku staromiejskich murów obronnych, pełniła od końca XIX w. również funkcję bramy wejściowej do sąsiedniego Dworu Mieszczańskiego.

Dwór Mieszczański (nr 4). Był to letni dom Bractwa św. Jerzego, którego stała siedziba znajdowała się w
Dwór Mieszczański - 
http://www.his.uni.torun.pl/~wn/palac/zchelm/torun.htm
fot. Wiesław Nowosad

Dworze Artusa na rynku. Wzniesiony w 1489 r., zapewne z materiałów pozostawionych po zburzonym w 1454 r. zamku krzyżackim, wciśnięty został między basztę Wartownię, i południową część dawnej fosy zamkowej, zwanej tamą zamkową. Dwór i sąsiadujący z nim ogród oraz pobliska fosa służyły celom towarzyskim oraz sportowym. W tej ostatniej bywalcy dworu ćwiczyli się w celnym strzelaniu do tzw. kura i brali udział w organizowanych tam przez Bractwo Strzeleckie zawodach jak i uroczystościach miejskich czy państwowych.
W sierpniu 1807 r. budynek został poważnie uszkodzony, a po rozwiązaniu w 1842 r. Bractwa św. Jerzego przeszedł na własność miasta. Przebudowany w 1884 r. na kamienicę czynszową otrzymał, zachowaną do dzisiaj, neogotycką elewację tylną (od strony miasta), układ okien oraz nowe wejście przez Wartownię (uprzednio wchodziło się przez specjalną bramę od strony ul. Ciasnej).
Po 1945 r. służył jako schronisko młodzieżowe, ale obecnie przy pomocy finansowej zaprzyjaźnionego miasta holenderskiego Lejdy oraz niemieckiego Getyngi, adaptowany jest na centrum współpracy kulturalnej Torunia z Lejdą i Getyngą.
Baszta Monstrancja - 
http://www.his.uni.torun.pl/~wn/palac/zchelm/torun.htm
fot. Wiesław Nowosad

Ośmioboczna baszta obronna zwana Monstrancją (nr 14/16) należy do nielicznych, ocalałych do dzisiaj spośród około 30 baszt Starego Miasta. Zbudowana została w pierwszej połowie XV wieku w trakcie modernizacji średniowiecznych umocnień, podjętej w związku z upowszechnieniem broni palnej. Obecnie jej pomieszczenia wykorzystywane są na warsztaty rzemieślnicze i pracownie artystyczne.

Całkowicie na dom mieszkalny przekształcona została natomiast gotycka baszta (nr 60) z przełomu XIII i XIV w. W odnowionym budynku ulokowano w 1987 r. Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Miejskiego.

Okrągła baszta Koci Łeb (nr 74) początkami swymi sięga połowy XV w., a rozbudowana została na rzucie koła o dużej średnicy w XVI w. Urządzono w niej stanowiska ogniowe dla większej liczby dział i uchodziła za bardzo nowoczesny punkt obronny Torunia. Podziemia jej wykorzystywano na lochy więzienne. Ulokowana w północno-wschodnim narożniku murów obronnych miała swój odpowiednik w nie istniejącej dziś okrągłej baszcie Koci Ogon, umieszczonej w pobliżu obecnego budynku aresztu śledczego, zwanego Okrąglakiem. Po zdobyciu miasta przez Szwedów w 1703 r., baszta Koci Łeb została częściowo zniszczona, ale odbudowano ją w 1900 r. w stylu neogotyckim i w 1907 r. podwyższono o jedno piętro. Obecnie mieści się w niej Izba Dziecka Komendy Rejonowej Policji w Toruniu.

ULICA RABIANSKA
Pierwotnie nazwa ta odnosiła się tylko do jej części ograniczonej ulicami Żeglarska i Ducha Świętego. Natomiast krótki odcinek zachodni od ul. Piekary nazywano w XIV w. ulicą Małą, później także Poprzeczną, Ciasną, Małymi Piekarami, Ciemną i wreszcie Panieńską. Ostatnie określenie utrzymało się niemal do końca XIX w. Początkowo w zabudowie ulicy przeważały spichlerze i magazyny, które dopiero od schyłku ubiegłego stulecia zamieniano na mieszkania.
Najmniejszym budynkiem na tej ulicy jest Dom Filatelisty (nr 1), w którym od 1986 r. mieści się toruński Oddział Polskiego Związku Filatelistów. Nawiązuje on do tradycji tego miejsca, gdzie od XVII aż do początków XIX w. funkcjonowała stacja pocztowa, tzw. posthalternia, przy której zatrzymywały się dyliżansy z pocztą i podróżnymi. Przed wejściem ustawiono na kolumnie rzeźbę głowy poczmistrza królewskiego Jakuba Kazimierza Rubinkowskiego (1668-1749), zamieszkującego pobliską kamienicę przy ul. Żeglarskiej nr 11.
Obok Domu Filatelisty stoją dwa małe barokowe spichlerze (nr 3), przekształcone obecnie na mieszkania. Z tego samego okresu pochodzi siedemnastowieczny spichlerz (nr 19), w którym ulokowano magazyny oraz Pracownie Muzeum Etnograficznego. Nieco starszy, z pierwszej połowy XVII w., i większy rozmiarami jest dawny renesansowy spichlerz (nr 6) oraz wspomniany już narożny spichlerz (nr 23, ale opatrzony również adresem ul. Piekary 2). Pierwszy z nich, ze szczytem zdobionym ornamentem okuciowym, przebudowany został na mieszkania, a dziś zajmowany jest przez Pracownię Konserwacji Dzieł Sztuki Pracowni Konserwacji Zabytków.
Obok wznosi się okazała budowla (nr 8) z bogato rozczłonkowaną fasadą. W XV w. był to spichlerz, ale w XIX w. zamieniony został na mieszkania i zaadaptowany obecnie na Pracownię Astrofizyki PAN.
Gotycki rodowód posiadają także dwa spichlerze z XIV w. (opatrzone łącznie numerem 27), które w końcu XIX w. podwyższono o jedno piętro i połączono wspólnym dachem.
Funkcję spichlerza pełniła też niegdyś piętrowa kamieniczka (nr 24) z połowy XVI wieku. Mieści się w niej obecnie Pracownia Witrażownictwa Pracowni Konserwacji Zabytków.

Ul. Różana - fot: http://zhtw.trekearth.com ULICA RÓŻANA
Jej współczesna nazwa istniała już w XV w., ale od drugiej połowy XVIII stulecia aż do końca rządów pruskich w 1920 r. zwana była oficjalnie ul. Wietrzną.
ulica Różana
fot. Maciej Karlewski
W średniowieczu zamieszkiwali ją drobni handlarze i rzemieślnicy, ale nie miała ona sprecyzowanej struktury zawodowej.
Ponieważ od zachodu zamknięta była ul. Piekary nie zaliczano jej do najważniejszych ulic Torunia, a dzisiejsze przejście, tzw. Łuk Cezara, istnieje dopiero od początku naszego stulecia. W czasach nowożytnych funkcjonowały tu jednak gospody i restauracje, służące przybyszom i kupcom.



ULICA SZCZYTNA
Zapewne traktowana była niegdyś jako przedłużenie ul. Łaziennej, skoro nosiła identyczne nazwy jak jej dawne odcinki, czyli Jęczmienna (czasem Zbożowa) i Szkolna. Od końca XIX w. aż do 1920 r. zwano ją ulicą Schillera. W XIV wieku mieszkali tu głównie kupcy, ale od połowy następnego stulecia coraz częściej osiedlali się przy niej różni rzemieślnicy, bednarze, nożownicy, paśnicy i wreszcie szczytnicy (wyrabiający tarcze-szczyty), od których wywodzi się współczesną nazwę ulicy. Przy niej znajduje się kilka kamienic O bardziej lub mniej wyraźnych cechach gotyckich, widocznych na fasadach lub we wnętrzu.
Do najbardziej oryginalnych należy budynek wzniesiony jako jedyny w Toruniu na planie kwadratu (nr 2/4). W drugiej połowie XIV w. była to jeszcze wieża mieszkalna, ale w XVI i XIX w. przebudowana została na wielką kamienicę. Na parterze, który pełnił rolę reprezentacyjną, zachowała się wysoka sala z pięknym gotyckim sklepieniem, wspartym na jednej ośmiobocznej kolumnie. Nad parterem mieściły się izby mieszkalne właściciela, do których prowadziła okrągła klatka schodowa. Natomiast w trakcie tylnym znajduje się sala ze stropem renesansowym, przeniesionym z górnego piętra. Obecnie mieści się tu stylowa restauracja "Staromiejska".
Na zapleczu budynków (nr 11-15), ulokowanych po nieparzystej stronie ulicy, widoczne są częściowo zrekonstruowane, średniowieczne mury oddzielające poszczególne parcele. Ładną gotycką fasadę z XV w. zachował dom nr 17, a w sąsiednim (nr 15) odkryto nawet piętnastowieczne malowidła ścienne o tematyce świeckiej (zaloty miłosne).
Stojąca obok czternastowieczna kamienica (nr 13), przekształcona później na magazyn, służy obecnie jako Ośrodek Czytelnictwa Niepełnosprawnych.
W miejscu baru (nr 10 i 12) znajdowały się na początku XVIII w. dwie bliźniacze kamienice, J. G. Rösnera, a następnie około połowy XIX w. urządzono tam żydowskie szkoły - elementarną i religijną. W 1847 r. w głębi parceli wzniesiono synagogę, zniszczoną w 1939 r. przez Niemców. Fakt ten upamiętnia umieszczona tu w 1993 r. tablica.
W pobliżu (pod nr 16) stal dom, w którym mieszkali synowie Jana III Sobieskiego, towarzyszący ojcu w czasie odwiedzin miasta na przełomie maja i czerwca 1677 r.

ULICA SZEROKA
W średniowieczu były to dwie uzupełniające się ulice: Rymary i Wielka. Pierwsza z nich mieściła się między Rynkiem Staromiejskim a ul. Szczytną, a druga zamknięta była od wschodu ul. Podmumą oraz Bramą Wielką, zwaną też Dobrzyńską lub Kotlarską (zburzoną w 1834 r.), która prowadziła na teren Nowego Miasta.
ulica Szeroka
fot. Maciej Karlewski
Pierwszy odcinek zamieszkały był na ogól przez rymarzy i siodlarzy. Ulica Wielka miała początkowo charakter wyłącznie kupiecki i dopiero w połowie XV w. również tutaj osiadali rymarze, siodlarze oraz inni rzemieślnicy. Zapewne miało to związek z coraz większą popularnością przeprawy i później mostu na Wiśle oraz rosnącym zapotrzebowaniem na usługi, świadczone przede wszystkim kupcom przybywającym drogą lądową z pobliskich Kujaw. W tym samym stuleciu nazwę ul. Wielkiej rozciągnięto na Rymary.
Z czasem ul. Szeroka stała się jedną z bardziej reprezentacyjnych, zresztą przez nią wiódł nie tylko szlak komunikacyjny z południa na północ, ale również z zachodu na wschód, na wzmiankowaną już w 1276 r. starą drogę dobrzyńską. W 1806 r., po wkroczeniu wojsk napoleońskich, ulicę uczczono imieniem cesarza Napoleona, ale od 1816 r. aż do lat osiemdziesiątych XIX w. nosiła ona imię króla pruskiego Fryderyka Wilhelma.
Również i dzisiaj ulica ma charakter reprezentacyjno-handlowy i należy do najbardziej ruchliwych na starówce. Jej architekturę zdominowały okazałe, wielopiętrowe kamienice, wzniesione w latach 1875-1914 w stylu neohistorycznym, secesji czy modernizmu, zresztą przeważnie na zrębach gotyckich lub nieco późniejszych.
ulica SzerokaSpośród nich interesujące wydają się dwa połączone i odremontowane domy nr 10/12. Starszy z nich (nr 10) barokowy pochodzi z drugiej połowy XVIII w., ale w 1852 r. uległ przebudowie i został połączony z kamienicą klasycystyczną (nr 12). Wówczas też na fasadzie domu nr 10 umieszczono płaskorzeźbę książki, która wskazuje na funkcję tej kamienicy. Jeszcze bowiem w pierwszej połowie XIX w. mieściła się tutaj wypożyczalnia książek, a potem księgarnia, która przetrwała do końca lat osiemdziesiątych XX wieku.
Sąsiedni budynek (nr 14) o cechach neoklasycznego modernizmu z alegorycznymi figurami, wzniesiony został w 1909 r. przez Vossa i Geistera na potrzeby Północnoniemieckiego Banku Kredytowego. Po wojnie ulokowano tu biura i kasy PKO. W 1993 r. dom ten połączony został z sąsiednią, o wiele starszą kamienicą (nr 16), w której odrestaurowano fragmenty późnogotyckich malowideł ściennych oraz malowany strop.
Na rogu ul. Łaziennej zachował się budynek, wzniesiony na zrębach kamienicy średniowiecznej, w którym mieści się tzw. Apteka Radziecka (nr 27), założona w 1623 r. przez Marcina Schweickerta. Stojący obok Domu Towarowego "Flisak" (nr 35)( obecnie Newyorker) dziewiętnastowieczny budynek (nr 37) zajmuje teren dawnych jatek, czyli ław mięsnych, które sięgały przez całą głębokość parceli aż do placu przy kościele św. Jana. Od średniowiecza sprzedawano tu codziennie mięso i jego wyroby. W soboty wolno było dodatkowo sprzedawać mięso na Rynku Nowomiejskim, a w czwartki na Rynku Staromiejskim, ale już od początku XIX w. na tym ostatnim miejscu praktyki tej zaniechano.
Zapewne najstarszą kamienicą przy ul. Szerokiej jest dom nr 38, którego rodowód sięga połowy XV wieku, chociaż uległ on również późniejszej przebudowie. W trakcie prac renowacyjnych w końcu lat siedemdziesiątych XX w. odkryto tu malowane szesnastowieczne stropy.

ulica Szewska
fot. Maciej Karlewski
ULICA SZEWSKA
Nazwa tej ulicy nie ulegała zmianie od średniowiecza. Tędy prowadził trakt z Rynku Staromiejskiego na wschód przez Bramę Paulińską (rozebraną w XIX w.) i dalej przez zbudowany Most Pauliński do klasztoru dominikańskiego.
Nazwa urobiona została od warsztatów szewskich, ale mieszkali tu również rymarze i, choć rzadko, także kupcy. Wśród tych ostatnich wymienić należy ojca Mikołaja Kopernika, przybysza z Krakowa, który krótko przed 1455 r. zajmował jeden z domów przy północnej stronie ulicy.
Obecnie ulica zatraciła swój rzemieślniczy charakter aczkolwiek kilka kamieniczek (nr 13-25), mimo dziewiętnastowiecznej przebudowy zachowało we wnętrzu i na fasadach piętnastowieczne elementy. Wszystkie wzniesione według jednego planu, jako trójkondygnacyjne i trójosiowe, zostały przykryte wysokimi dachami, a w XIX w. otrzymały nowe partery, stolarkę drzwi i okien wystawowych znajdujących się tu sklepów lub warsztatów usługowych.
Przedłużenie ulicy Szewskiej, począwszy od ul. Podmumej, stanowi ulica Most Pauliński. Na uwagę zasługuje tu rząd (nr 2-70) kamieniczek osiemnastowiecznych, pokrytych wspólnym mansardowym dachem.

ULICA ŻEGLARSKA
Początkowo nazwą tą określano tylko południowy odcinek ulicy od Bramy Żeglarskiej do ul. Rabiańskiej. Kolejny fragment do ul. Kopernika (dawniej ul. Świętej Anny) zwano do około XV w. "Naprzeciwko Wieży Kościoła Świętego Jana" lub "Koło Świętego Jana". Ostami odcinek, wychodzący przy Rynku Staromiejskim, zwano aż do końcaXVIII w. ulicą Kurzą, Kurną, Kokoszą lub Maślaną, z powodu prowadzonego tu handlu nabiałem.
W średniowieczu przy ul Żeglarskiej mieszkali najbogatsi kupcy - patrycjusze, zasiadający często we władzach miejskich (radzie i ławie). Tutaj brał początek najważniejszy szlak handlowy dla przybywających Wisłą kupców, którzy po krótkim pobycie w Toruniu udawali się nad Bałtyk.
Ulicę zwano również często "szlakiem królewskim", ponieważ przy Bramie Żeglarskiej witano uroczyście przybywających do miasta monarchów polskich, a później dostojny orszak udawał się do kościoła św. Jana i następnie do gościnnych komnat Ratusza Staromiejskiego.
Na nabrzeżu za Bramą Żeglarską aż do Bramy Mostowej rozciągało się Przedmieście Portowe, zamieszkałe przez żeglarzy oraz ludność ubogą, obsługującą przystań i port miejski.

Brama Żeglarska - 
http://www.iwi.webserwer.pl
fot. Piotr J. Iwiński
Brama Żeglarska. Zbudowana w połowie XIV w., podobna była ongiś do pozostałych bram nadwiślańskich, ale z powodu licznych zmian zachowała pierwotne elementy tylko we fragmentach. Swoje obronne znaczenie utraciła definitywnie w 1703 r., po zdobyciu Torunia przez Szwedów. W końcu XVIII w. mieściło się w niej więzienie, a w XIX w. przeznaczono ją na mieszkania. Widoczna stąd (od strony Wisły) w ciągu murów z lewej strony baszta obronna, tzw. Gołębnik, pochodzi z pierwszej połowy XIV w. Nazwę swą zawdzięczała umieszczonym na niej w XIX w. gołębnikom, w których wojsko trzymało pocztowe gołębie, używane do przenoszenia informacji do innych punktów obronnych twierdzy toruńskiej.

O randze ulicy zaplanowanej z wielkim rozmachem (jej szerokość dochodziła do 19 m, podczas gdy inne toruńskie ulice nie przekraczały 12 m) świadczą również okazałe i poprzedzone niegdyś przedprożami kamienice gotyckie i renesansowe, które mimo licznych zmian zachowały swoje pierwotne elementy.
W miejscu budynku (nr 2) miał znajdować się najstarszy dom toruński, sięgający roku 1235 i przebudowany gruntownie w 1741 r. Stojąca na murze przy bramie barokowa rzeźba lwa pochodzi prawdopodobnie z istniejącego tu dawniej przedproża. W okresie międzywojennym mieścił się tu hotelik "Pod Lwem", w którym Julian Fałat (1853-1929) urządził swoją pracownię malarską.
Również pobliski budynek o neorenesansowej fasadzie (nr 5) początkami sięga końca XIV w., kiedy był siedzibą bractwa kupieckiego NMP. Przebudowany w okresie renesansu oraz w następnych stuleciach, zamieniony został w drugiej połowie XIX w. na kamienicę czynszową. Podczas prac konserwacyjnych odsłonięte gotycką elewację z glazurowanymi na zielono warstwami cegieł, a we wnętrzu na pierwszym piętrze malowidła ścienne o tematyce maryjnej z lat około 1390-1400. Obecnie mieści się tu Państwowa Orkiestra Kameralna. Sąsiednia, narożna z ulicą Rabiańską, późnogotycka kamienica (nr 7) ulegała również przebudowie w kolejnych stuleciach. Do 1601 r. znajdował się w niej odwach straży miejskiej, a potem zamieniona została na potrzeby mieszkalne. W czasie prac konserwatorskich ujawniono gotyckie lico i renesansową szaro-niebieską kolorystykę fasady, zrekonstruowano także przedproże, a we wnętrzu odnowiono barokowy strop na parterze oraz kręcone schody. Obecnie gmach zajmuje Wojewódzka Biblioteka Publiczna i Książnica Miejska im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, Filia nr l.
Położony przy drugim rogu ul. Rabiańskiej wspaniale odrestaurowany budynek (nr 9) zachował również fragmenty z XV wieku. W latach 1848-1850 urządziła tam swój lokal Liga Polska, a obecnie jest to dom zakonny sióstr elżbietanek.

Pałac Dąmbskich, niesłusznie zwany pałacem biskupów kujawskich (nr 8). Barokową rezydencję wniesiono w 1693 r. na miejscu dwóch kamienic gotyckich. Fasadę budynku pokrywa dekoracja stiukowa z bogatymi ornamentami roślinnymi, wykonanymi techniką narzutową na tynk.
Pałac Dąmbskich - 
http://www.iwi.webserwer.pl
fot. Piotr J. Iwiński
Fundatorem i pierwszym właścicielem pałacu był ówczesny biskup kujawski Stanisław Kazimierz Dąmbski (ok. 1638-1700), związa ny blisko z dworem królewskim Michała Korybuta Wiśuiowieckiego, Jana III Sobieskiego oraz Augusta II Mocnego. Po śmierci biskupa pałac przeszedł na własność jego brata Zygmunta i niemal do końca XVIII w. pozostawał w rękach tej rodziny. Krótko przed 1800 r. budynek należał już do urzędnika pruskiego J. M. Avego, a w 1815 r. zamieniony został na Hotel Gdański.
W drugiej połowie XIX w. usunięto ozdobny barokowy szczyt i portal, a w przebudowanym gmachu urządzone zostało kasyno oficerskie, które z krótką przerwą funkcjonowało również w okresie międzywojennym. Tutaj też mieściło się Towarzystwo Sztuk Pięknych i organizowano wystawy sztuki współczesnej (m.in. w 1924 r. portretów pędzla Witkacego).
W 1945 r. pałac przekazano Wydziałowi Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Gruntowne zabiegi konserwatorskie, zakończone w 1990 r., przywróciły fasadzie prawie całkowicie pierwotny wygląd. W 1991 r. znalazł tu swoje miejsce również kameralny zespół muzyczny "Multi Camerata", prowadzony przez Henryka Gizę. W sąsiadującej z pałacem Dąmbskich gotyckiej kamieniczce (nr 10) z XV w. urządzono na parterze stylową restaurację, a na pierwszym piętrze kawiarnię. Tam również w niszach na ścianie północnej odkryto i zakonserwowano w 1977 r. piętnastowieczne malowidła popularnych wówczas w Toruniu postaci św. Katarzyny i św. Doroty oraz wyobrażenie fantazyjnego stworu.
W budynku tym w latach 1866-1890 mieściła się drukarnia działacza polskiego Józefa Buszczyńskiego (1823-1887) i jego syna Sylwestra. Tam też drukowano "Gazetę Toruńską", wychodzącą w latach 1876-1921 (w 1891 r. drukarnię przeniesiono na ulicę Mostową 13).
W czasie prac renowacyjnych kamienica została połączona funkcjonalnie z dwoma nowymi budynkami hotelu "Zajazd Staropolski", wzniesionymi na miejscu dawnych, zburzonych w czasie ostatniej wojny.
Widoczna w pobliżu trójkondygnacyjna kamienica (nr 11) należała niegdyś do Jakuba Kazimierza Rubinkowskiego (1668-1749), dworzanina i sekretarza króla Jana III Sobieskiego. Osiadł on w Toruniu w 1696 r. i pełnił funkcję komisarza ceł komory dybowskiej. Po uzyskaniu praw miejskich ten wzbogacony na handlu nowy obywatel Torunia został w 1715 r. poczmistrzem królewskim, a także w 1724 r. rajcą i następnie w 1731 r. burgrabią. Był on fundatorem tablicy pamiątkowej ku czci króla Jana III w kościele św. Jana oraz wielu innych dzieł sztuki. Do wspomnianego budynku, oprócz głównego wejścia, znajdującego się naprzeciwko kościoła św. Jana, prowadził boczny wjazd od ul. Rabiańskiej nr 2, a więc niedaleko posthalterni, zarządzanej przez Rubinkowskiego. Po jego śmierci poczmistrzem królewskim został zięć Rubinkowskiego - Jakub T. Riess, lekarz i rajca toruński. Zajmował on duży, trzypiętrowy budynek (nr 22), w którym obecnie znajduje się PZU.
Na uwagę zasługuje również sąsiadujący z kamienicą Rubinkowskiego piękny gotycki dom (nr 13) oraz dwa inne budynki (nr 15, 17/19), które mimo różnych zmian zachowały pod dziewiętnastowiecznym tynkiem ślady średniowiecznego pochodzenia.
Na gotyckich murach stoi także kamieniczka narożna (nr 16) z ul. Świętego Jana. Mieszkał w niej Jakub Henryk Zerneke (1672-1741), znany historyk toruński, otaczany przez współczesnych dużym szacunkiem. Niekiedy zamykano nawet ul. Żeglarską łańcuchami i moszczono słomą, by wygłuszyć hałasy przejeżdżających tędy ciężkich wozów transportowych, które zakłócały pracę kronikarza nad dziejami rodzinnego miasta. Obecnie w budynku mieści się plebania parafii św. Jana.


NOWE MIASTO

RYNEK NOWOMIEJSKI
Kwadratowy plac (95x95 m) był centrum handlowym Nowego Miasta Torunia, które 12 VIII 1264 r. otrzymało prawa miejskie, czyli własną radę, ławę (sąd), kancelarie, pieczęć, herb i aż do 8 III 1454 r. pozostawało organizmem odrębnym od Starego Miasta Torunia. Ulokowane na obszarze pięcioboku, przylegało od południowego zachodu do Starego Miasta, z którym łączyły je bramy Paulińska (od Mostu Paulińskiego) i Wielka, zwana również Kotlarską (od ul. Szerokiej). Ceglane mury wzmocnione basztami i bramami (Prostą, św. Katarzyny i św. Jakuba) broniły miasta od strony północnej, wschodniej i południowej.
Nowe Miasto Toruń położone było z dala od Wisły, toteż nie mogło prowadzić wielkiego handlu. Większość jego mieszkańców trudniła się rzemiosłem, głównie wyrobem sukna, garbarstwem, kuśnierstwem, kowalstwem i obróbką metali.
Na charakter zdecydowanej części ulic wskazują również ich nazwy, jak choćby odchodzące od rynku ulice Browarna, Ślusarska, Sadlarska (obecnie Królowej Jadwigi), Sukiennicza oraz sąsiadujące z nimi Małe i Wielkie Garbary czy Jęczmienna. Inne ulice otrzymały swoje nazwy od znajdujących się przy nich ważniejszych budynków i obiektów sakralnych (np. Szpitalna, Świętego Jakuba, Świętej Katarzyny, Browarna, lub Piernikarska), bądź też od ich usytuowania (Wysoka czy Strumykowa).
Na środku rynku stał od początku XIV w. ratusz, początkowo drewniany, a później ceglany, w którym obok law chlebowych, mięsnych i obuwniczych oraz wagi i sali posiedzeń rady i ławy znajdowały się w piwnicach piwiarnia i więzienie.
Po włączeniu Nowego Miasta do organizmu staromiejskiego w 1454 r. ratusz utracił swoje dawne przeznaczenie i zamieniony został na składnicę sukna. W 1668 r. gmach adaptowano na potrzeby luterańskiej świątyni pod wezwaniem Świętej Trójcy dla gminy nowomiejskiej, która rok wcześniej odstąpić musiała benedyktynkom kościół św. Jakuba. W 1818 r, stary budynek został rozebrany, a na j ego miejscu w 1824 r. stanął nowy gmach kościoła, zachowany do dzisiaj.

Dawny kościół ewangelicki Trójcy Świętej. Budynek świątyni o cechach neoromańskich zaprojektowany został przy współudziale jednego z najwybitniejszych architektów niemieckich Karla Friedricha Schinkla (1781-1841). Służył on luteranom aż do końca pierwszej wojny światowej, a w okresie międzywojennym zamieniony został na cerkiew prawosławną. Po 1945 r. urządzono tu magazyny, ale w 1994 r. odnowiony został z przeznaczeniem na siedzibę toruńskiej Fundacji Sztuki Współczesnej "Tumult". Budowę wspierała finansowo Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej, ze środków Republiki Federalnej Niemiec.
Wokół rynku stały niegdyś okazałe kamienice gotyckie należące do najbogatszych mieszczan. Chociaż skromniejsze od kamienic staromiejskich posiadały również przedproźa, zachowane we fragmentach jeszcze w latach sześćdziesiątych ubiegłego stulecia. Większość budynków uległa zniszczeniu w czasie pożarów miasta (w 1413 i 1455 r.), ale także później wojny szwedzkie i napoleońskie nie oszczędziły zabudowań miejskich. Dzisiaj rzadko spotkać można przy Rynku Nowomiejskim domy średniowieczne.
Przeważają kamienice z XIX w., chociaż kilka z nich nosi cechy gotyckie (nr 6 i 7), także renesansowe (nr 23) i barokowe (nr 5 z fasadą klasycystyczną). Warto dodać, że w tym ostatnim budynku mieszkał do 1921 r. Artur Semrau (1862-1940), historyk i archiwista oraz kustosz Muzeum Miejskiego w Ratuszu, a także w latach 1919-1921 pierwszy toruński konserwator zabytków.
W barokowej kamienicy (nr 8) , zbudowanej z wykorzystaniem części murów gotyckich, mieściła się najstarsza gospoda toruńska "Pod Modrym Fartuchem". Jej początki sięgają 1489 r. i przez kilkaset lat pozostawała w posiadaniu rodziny Szalitów. Gospoda słynęła z dobrych miodów, węgrzyna i piwa, a według tradycji odwiedzali ją Kazimierz Jagiellończyk oraz Jan Olbracht. W okresie międzywojennym czynny był tutaj hotel. Po gruntownej renowacji w latach 1957-1959 gospodę zamieniono na kawiarnię.

Apteka "Pod Złotym Lwem" (nr 13) ma również stary rodowód. Niegdyś była to prawdopodobnie skromniejsza kamienica, w której już w średniowieczu mogła mieścić się apteka. Przebudowana w 1624 r., gdy właścicielem był Marcin Bernhard, została w 1830 r. powiększona o sąsiedni dom i uzyskała jednolitą elewację w duchu klasycystycznym. Mimo to nadal widoczny jest gotycki układ bogato profilowanych wnęk, ciągnących się przez trzy kondygnacje. Nad wejściem we wgłębieniu muru widoczny jest rzeźbiony w drzewie lew - symbol apteki.
Podobnie barokowa kamienica (nr 17) z pierwszej połowy XVIII w. wzniesiona została na miejscu gotyckiej, z końca XV w. Niegdyś była to gospoda Bractwa Czeladzi Murarskiej. Po pracach remontowych, w czasie których przywrócono budynkowi wystrój barokowy, ulokowano tu w 1964 r. Galerię i Ośrodek Plastycznej Twórczości Dziecka (przemianowane w 1996 r. Państwową Galerię Sztuki i Ośrodek Edukacji Plastycznej).
W kamienicy (nr 22) przy rogu ulicy Świętej Katarzyny, mieszkał od 1936 r. gen. Władysław Bortnowski (1891-1966), późniejszy dowódca Armii "Pomorze" w czasie kampanii wrześniowej. W czerwcu 1938 r. zatrzymał się u niego marszałek Edward Rydz-Śmigły, przybyły tu na uroczystości patriotyczne.
W zabudowie większości ulic Nowego Miasta dominują również dziewiętnastowieczne kamienice,chociaż na ogół wznoszone na zrębach średniowiecznych. Część z nich zachowała też wyraźniejsze cechy gotyckie, renesansowe czy barokowe, widoczne na frontowych fasadach i szczytach.

Kościół Świętego Jakuba. Gotycka świątynia zbudowana została w latach 1309-1424, z inicjatywy zakonu krzyżackiego, dla erygowanej nieco wcześniej parafii Nowego Miasta, ale jednocześnie służyła jako kościół zamkowy. Formalną opiekę patronacką nad kościołem sprawował Zakon, ale w 1345 r. swoje prawa przekazał cysterkom. Od 1425 r. obowiązki te wypełniały benedyktynki, które w 1456 r. scedowały je na radę miejską. W latach 1557-1667 kościół służył protestantom, a potem znowu benedyktynkom aż do kasaty zakonu w 1832 r. Odtąd kościół pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła pełnił rolę fary nowomiejskiej.
W XIII w. na placu przylegającym do południowo-wschodniego rogu Rynku Nowomiejskiego stał kościółek drewniany, przeznaczony tylko na potrzeby zamku krzyżackiego (ludność Nowego Miasta należała wówczas do parafii starotoruńskiej św. Jana). Dopiero w 1309 r. kamień węgielny pod budowę świątyni murowanej położył biskup chełmiński Herman, o czym informuje inskrypcja na dekoracyjnym fryzie z glazurowanej cegły, obiegającym zewnętrzne i wewnętrzne mury prezbiterium. Budowę prezbiterium zakończono w 1320 r., a trzynawowy korpus główny przed 1340 r., natomiast wieżę (49 m wysokości), w której ulokowano kaplicę kolatora oraz archiwum i skarbiec, oddano do użytku w 1350 r. Również obecny podwójny dach na wieży wzniesiono później, po pożarze w 1455 r.
Kościół św. Jakuba jest jedynym w Toruniu średniowiecznym obiektem sakralnym o układzie bazylikowym (nawa główna wysokości niemal 21 m jest dwa razy wyższa od naw bocznych). Tutaj też zastosowano po raz pierwszy i jedyny w Toruniu, szeroko znane w architekturze zachodnioeuropejskiej, przenoszenie ciężaru sklepienia nawy głównej na skarpy naw bocznych za pomocą łuków przyporowych. Do dzisiaj widoczny jest tylko jeden taki łuk, przerzucony nad dachem zakrystii. Inne zostały ukryte w czasie podwyższania dachów naw bocznych, ale pozostawiono sterczyny, które rozczłonkowują bryłę świątyni i nadają całej konstrukcji wrażenie lekkości. Szczególną uwagę przyciąga prostokątne prezbiterium, które otaczają skośnie ustawione skarpy, tworzące iluzję zamknięcia wielobocznego. Efektu kolorystycznego dopełniają ściany ozdobione glazurowanymi cegłami w tonacji żółtej i zielonej. Glazurowaną dekorację zastosowano także w głównym portalu, prowadzącym do kościoła od zachodu.
W świątyni panuje nastrój niepodobny do innych kościołów toruńskich, spowodowany jej mniejszymi rozmiarami oraz układem bazylikowym. Prezbiterium i nawę główną zamyka sklepienie gwiaździste, ale w nawach bocznych zastosowano krzyżowe. Wnętrze dekorują glazurowane żółte i zielone cegły oraz malowidła ścienne z XIV i XV w., gloryfikujące Chrystusa, Matkę Boską, patronów kościoła oraz innych świętych, popularnych w średniowiecznym Toruniu (św. Barbarę, Katarzynę, Marię Magdalenę, Dorotę).
Na ścianach prezbiterium umieszczono w XIV w. postacie patronów kościoła, św. Jakuba Apostoła (Starszego) i św. Filipa oraz obraz pasyjny z około 1480 r., wskazujący na wpływy flandryjskie.
Natomiast przy wschodniej ścianie nawy południowej znajdują się interesujące obiekty z XV w., a mianowicie Krucyfiks Mistyczny, czyli alegoryczne Drzewo Życia oraz figura Madonny z Dzieciątkiem, tzw. Królowa Niebios (przeniesione z dawnego kościoła dominikanów).
Bogato rzeźbione organy i balustradę z herbami Polski, Prus Królewskich, Starego i Nowego Torunia wykonano w 1611 r., z XVII w. pochodzą także ustawione wzdłuż ścian stalle. Natomiast ambona jest rokokowa i została zbudowana w 1770 r. Ołtarz główny z obrazem św. Jakuba pochodzi z 1731 r., również barokowe są niemal wszystkie ołtarze w kaplicach i przy filarach oraz boazerie i obrazy przyścienne. (Szczegółowy plan kościoła)

ULICA BROWARNA
Do końca rządów pruskich zwana ulicą Psią, a współczesne określenie zawdzięcza ulokowanemu na narożu z ul. Piernikarską i Wielkie Garbary browarowi (nr l), zamienionemu ostatnio na restaurację i salę koncertową "Stary Browar".
Przy ulicy stoją mocno zaniedbane kamieniczki renesansowe (nr 5) i barokowe (nr 3 i 4), ze śladami późniejszej przebudowy.
W przedłużeniu ulicy, na terenie średniowiecznej Woli Zamkowej (ul. Piemikarską 9) znajduje się Teatr Lalki i Aktora "Baj Pomorski".

ULICA DOMINIKAŃSKA
Zwana była ongiś ul. Ciasną, a w latach 1891-1920 Paulińską i obiegała od wschodu zespół zabudowań klasztoru dominikańskiego, ulokowanego w Toruniu w 1263 r. Inicjatorem sprowadzenia dominikanów do miasta był biskup chełmiński Heidenreich (zm. 1263 r.), a wcześniej przeor dominikanów lipskich. Dominikanie nazywani byli w Toruniu tradycyjnie również paulinami.
Dzięki fundacji w. mistrza Anno von Sangerhausen konwent toruński otrzymał plac w północno-wschodnim narożniku Starego Miasta, czyli przestrzeń ograniczoną od wschodu dzisiejszą ul. Dominikańską. Cały ten teren (obecnie ul. Dominikańska 1-9), włączony formalnie w 1279 r. do Nowego Miasta, razem z zabudowaniami klasztornymi i kościołem Świętego Mikołaja podlegał władzy dominikanów, aż do kasaty zakonu w 1819 r. Wówczas przeszedł na własność władz wojskowych, które po wyburzeniu klasztoru zbudowały tam w latach 1820-1825 magazyn aprowizacyjny i piekarnię.
Kościół św. Mikołaj a przekazano najpierw miastu na cele sakralne, ale w 1834 r. rozebrano i do dziś pozostał jedynie fragment muru, zdobionego ostrołukowatymi gotyckimi blendami. Na terenie dawnego klasztoru w zrekonstruowanym budynku (nr 1/3) mieści się Wydział Architektury Urzędu Miejskiego, a w drugim, tzw. arsenale artyleryjskim, prowadzone są prace remontowe. Odsłonięte w 1996 r. fundamenty świątyni udostępnione zostaną zwiedzającym.

ULICA ŚWIĘTEGO JAKUBA
Zamknięta była od strony południowej Bramą Świętego Jakuba, zwaną też Bramą Drzewną, od składowanego w jej pobliżu za murami miejskimi drewna. Broniła ona dostępu do Nowego Miasta od strony południowo-wschodniej i przez nią wiodła stara droga do Dobrzynia.
Przy ul. Świętego Jakuba, z tylu za Izbą Skarbową, znajduje się mocno przekształcony budynek mieszkalny (nr 20). Jest to dawne więzienie wojskowe, urządzone przez władze pruskie w XIX w. na miejscu skasowanego w 1832 r. klasztoru benedyktynek.
W czerwonym budynku z 1865 r. (nr 13) mieściła się dawniej Fabryka Pierników Oskara Thomasa.

ULICA ŚWIĘTEJ KATARZYNY
Nazwę swą wywodzi od wezwania kościoła i szpitala, usytuowanych już w XIV w. w pobliżu bramy, zamykającej wylot tej ulicy od strony wschodniej. Z czasem również i brania (zburzona w 1884 r., po włączeniu Jakubskiego Przedmieścia do miasta) nazwana została Bramą Świętej Katarzyny. Wcześniej używano określenia Brama Bydlęca lub Krowia, z powodu wypędzanego tędy na pobliski wygon bydła ze Starego i Nowego Miasta. Sama ulica znajdowała się na osi głównego szlaku komunikacyjnego ze Starego Miasta, poprzez Bramę Wielką, ul. Sadlarską (Królowej Jadwigi) i Rynek Nowomiejski na wschód, w kierunku Golubia, ziemi dobrzyńskiej i dalej na Mazowsze.
Najbardziej charakterystycznym budynkiem tej ulicy jest tzw. kamienica Gutenberga, czyli Dom Prasy (nr 4), wzniesiony w 1905 r. przez znanego toruńskiego drukarza Karola Dombrowskiego, wydawcy pisma "Thorner Presse". W okresie międzywojennym mieściła się tu Drukarnia Toruńska -Spółka Akcyjna, w której tłoczono najpoczytniejszy w Toruniu endecki dziennik "Słowo Pomorskie". Nad wejściem dobrze widoczna jest rzeźba przedstawiająca Jana Gutenberga (ok. 1400-1468), wynalazcy czcionki drukarskiej, a na wykuszu podtrzymywane przez anioła herby Starego i Nowego Miasta Torunia.

Niedaleko, na pobliskim Placu Świętej Katarzyny, stoi nawiązujący do tradycji i dawnego wezwania, neogotycki kościół św. Katarzyny. Został on wzniesiony w latach 1894-1897 według projektu Adolta Teufla. Jednonawowa świątynia (30 m długa i 15,8 m szeroka), o sklepieniu gwiaździstym, naśladująca formą architekturę krzyżacką, otrzymała najwyższą (86 m) wieżę w Toruniu. Do końca pierwszej wojny światowej pełniła ona funkcję ewangelickiego kościoła garnizonowego dla potężnych koszar pruskich. W okresie międzywojennym służyła jako katolicki kościół wojskowy dla żołnierzy i oficerów polskich i funkcję kościoła garnizonowego pełni również dzisiaj.

ULICA KRÓLOWEJ JADWIGI
Zwana była aż do pierwszej połowy XIX w. ulicą Sadlarską, a potem, do końca I wojny światowej, ul. Elżbiety, małżonki króla pruskiego Fryderyka II, zmarłej w 1797 r. Ulica brała początek przy Bramie Wielkiej, oddzielającej Nowe Miasto od Starego, i wiodła do rynku.
Wśród zabudowy tej ulicy wyróżnia się kamienica (nr 3), wzniesiona w drugiej połowie XVI w. Dobrze zachowany szczyt budynku, zdobiony motywami okuciowymi, podkreśla wprawdzie renesansowy charakter domu, ale wyłaniający się spod tynku fragment gotyckiego łuku wskazuje na jego średniowieczny rodowód.

ULICA MAŁE GARBARY
Zamieszkana była na ogół przez rzemieślników zajmujących się garbowaniem skóry i nazwę swą utrzymywała niezmiennie od średniowiecza, z wyjątkiem lat 1891-1920 i 1939-1945, kiedy nosiła imię zasłużonego dla miasta burmistrza Henryka Strobanda.
Na rogu z ul. Królowej Jadwigi stał niegdyś dom (nr 2), w którym urodził się Samuel Linde (1771-1847), autor wielkiego "Słownika języka polskiego", wydawanego w Warszawie w latach 1807-1814, o czym informuje umieszczona na fasadzie tablica pamiątkowa.
Stojąca obok późnogotycka kamienica (4/6) posiada ciekawą elewację z półkoliście sklepionymi trzema profilowanymi wnękami. Po przeciwnej stronie zachował się ozdobny wczesnobarokowy dom (nr 7) z XVII wieku, którego szczyt zdobią ornamenty okuciowe. Podobne elementy zdobnicze zastosowano na szczycie innej kamienicy (nr 19), sięgającej wprawdzie swymi początkami XV w., ale przebudowanej w połowie XVI w. w stylu renesansowym.

ULICA PROSTA
Zwana również ulicą Prawą, zamknięta była od północy bramą o tej samej nazwie, zburzoną w drugiej połowie XIX w.
W zabudowie ulicy dominuje, nawiązujący do gotyku włoskiego, potężny gmach szkolny (nr 4), wzniesiony w 1868 r. (na rogu ul. Jęczmiennej). Obecnie budynek zajmowany jest przez Zespół Szkół Odzieżowych im. Marii Dąbrowskiej oraz Pedagogiczną Bibliotekę Publiczną.
Po przeciwnej stronie (nr 5) stoi zmodernizowana znacznie barokowa kamienica siedemnastowieczna, ale z pierwotnego wystroju zachowała się jedynie figurka baranka i tarcza herbowa. Natomiast swoją urodą przyciąga wzrok piękna secesyjna kamienica (nr 10) z około 1900 r. Ostatnim budynkiem przy tej ulicy jest neogotycki gmach Miejskiej Straży Pożarnej (nr 32), wzniesiony na początku XX wieku.

ULICA PRZEDZAMCZE
Była to dawna droga prowadząca od zamku krzyżackiego przez teren północnego przedzamcza do Starego Miasta. W XIX w. zwano ją również ul. Zamkową.
Po zburzeniu zamku w 1454 r. wzniesiono tutaj kilka budynków gospodarczych oraz Dom Pracy Przymusowej, a na początku XIX w. ulokowano szpital św. Jerzego (przytułek dla starców i kalek). W drugiej połowie XIX w. stanęły na tym miejscu budynki dawnego szpitala miejskiego, w których obecnie mieści się Wojewódzka Przychodnia Stomatologiczna (nr 10).
Okazały, neogotycki gmach dzisiejszego Młodzieżowego Domu Kultury (nr 11/15) jest dawną siedzibą Bractwa Strzeleckiego. Został on wzniesiony w latach 1892-1893 na miejscu poprzednich zabudowań tego stowarzyszenia. Funkcjonowało ono w Toruniu jeszcze przed 1311 r., a od końca XV w. członkowie tego bractwa urządzali w pobliskiej fosie zachodniej zamku krzyżackiego zawody w strzelaniu do tzw. kura. Widoczny stąd przy drugim końcu fosy czerwony budynek to Dwór Mieszczański (zob. ul. Podmuma nr 4).

Rozmiar: 17234 bajtówRuiny Zamku Krzyżackiego. Zamek toruński, przeznaczony na siedzibę komtura, był jedną z najstarszych budowli militarnych w państwie krzyżackim. Wciśnięty klinem pomiędzy Stare i Nowe Miasto pozostawał długo symbolem władzy zwierzchniej Zakonu i zarazem najważniejszym elementem fortyfikacji średniowiecznego Torunia.
Usytuowano go na szczątkach wczesnośredniowiecznego grodu słowiańskiego i wznoszono etapami od 1236 r. przez ponad 200 lat. Początkowo drewniany, od połowy XIII w. murowany, zbudowany został na planie podkowy otwartej od strony Wisty, stanowiącej wówczas naturalną linię obrony.
Cały zespół zamkowy składał się z położonego najwyżej zamku właściwego (górnego), otaczającego go międzymurza (czyli parchamu) oraz przedzamczy. Na wzgórzu zamku właściwego znajdował się dwuskrzydłowy budynek mieszkalny konwentu krzyżackiego z kaplicą oraz połączona z nim na wysokości pierwszego piętra potężna, ośmioboczna, wolnostojąca wieża obronna. Funkcje obronne pełniła również umieszczona w murach zachodnich brama wjazdowa, zbudowana w formie baszty (obecnie brama drewniana prowadząca na teren ruin zamkowych). Po wybuchu wojny trzynastoletniej zamek został 8 II 1454 r. zdobyty przez mieszczan toruńskich i następnie rozebrany.
Rozmiar: 17234 bajtów W latach 1958-1966 przeprowadzono na zamku badania archeologiczne, uporządkowano ruiny, zakonserwowano fragmenty piwnic, przyziemia i krużganku. Na obszarze szerokiego międzymurza, otaczającego zamek od strony zachodniej, wzniesiono w 1966 r. kawiarnię zamkową, z tarasem widokowym na dachu. Od północy, u początku ul. Przedzamcze, pozostał fragment muru obwodowego, na którym umieszczono tablicę pamiątkową, po uporządkowaniu ruin zamkowych w 500 rocznicę pokoju toruńskiego z 1466 r.
Na terenie dawnego przedzamcza znajduje się późnobarokowy dworek z XVIII w., zwany generałówką. W okresie międzywojennym mieszkał tutaj generał Wiktor Thommé, późniejszy dowódca obrony twierdzy modlińskiej we wrześniu 1939 r. Obecnie dom zajmowany jest przez Toruńskie Towarzystwo Kultury.
Za gotycką bramą, wbudowaną do pochodzącego z pierwszej połowy XIII w. najstarszego fragmentu muru obronnego z kamienia polnego, rozciągają się tereny przedzamczy. Znajdowały się tam budynki gospodarcze (młyny, kuźnie, mennica, stajnie, piekarnie, browar, spichlerze, wozownia, zagrody świńskie, bydlęce itd.), które zarazem pełniły funkcje obronne. Do dzisiaj pozostał dawny budynek młyna górnego (z 1262 r.), przekształcony w XIX w. na pomieszczenia mieszkalne. Poruszany był on, podobnie jak młyn dolny i mennica, ulokowane w południowej części przedzamcza, przez rzeczkę zwaną Wielką Mokrą (Wielkim Strumykiem, Wielką Strugą lub Bachą). Opływała ona wzgórze zamkowe od wschodu i pełniła funkcje gospodarcze oraz sanitarne.
Rozmiar: 17234 bajtów Nad nią wznosi się wysoka kwadratowa wieża z początku XIV w., połączona z zamkiem górnym krytym gankiem, zwana gdaniskiem (lub danskerem) [il. obok]. Pierwotnie wyższa i przystosowana do obrony wieża pełniła na codzień funkcje ustępu. Podobnie jak gdaniska w Kwidzynie i Malborku nazwę swą zawdzięczała Krzyżakom, którzy w ten sposób wyrażać mieli pogardę dla nielubianego Gdańska, zwłaszcza po otwarciu przez to miasto bram królowi Władysławowi Jagielle w 1410 r.
Za gdaniskiem zachował się wschodni mur przedzamcza, dochodzący niegdyś aż do brzegu Wisły. Teren wschodniej fosy użytkowany był w średniowieczu jako staw rybny i stąd zwano go również stawem komtura. Poza fosą znajduje się Wola Zamkowa, zajmująca całą przestrzeń między Nowym Miastem a Wisłą.

ULICA STRUMYKOWA
Nazwa jej pochodzi od płynącej pod chodnikiem Strugi Toruńskiej (Zwanej Wielkim Strumykiem, Bacha lub Mokrą). Brała ona początek w jeziorze Wieldządz i docierała przez Rubinkowo, Przedmieście Mokre pod obecną ulicą Uniwersytecką i następnie opływała od zachodu zabudowania zespołu dominikańskiego. Tutaj nikła pod ulicami Most Pauliński, Strumykowa i Przedzamcze, wypływała znowu przy młynie krzyżackim i wpadała do Wisły.
Do najbardziej charakterystycznych budynków na tej ulicy zaliczyć trzeba Fabrykę Pierników Weesego (nr 4), która znajdowała się tutaj od 1763 r. aż do początku XX wieku. Swoją architekturą wyróżnia się także dawny dom modlitwy gminy staroluterańskiej (nr 8), stanowiący obecnie kaplicę wyznania ewangelicko-augsburskiego.

ULICA SUKIENNICZA
Mieszkańcami ulicy byli głównie rzemieślnicy zajmujący się sukiennictwem. Godziny wolne od pracy spędzali oni chętnie w istniejącej tu niegdyś gospodzie zwanej Gospodą Zjednoczonych Cechów (nr 20). Ten obszerny barokowy budynek wskazuje na popularność gospody również wśród innych rzemieślników Nowego Miasta.
W pobliżu (nr 22), w skromnej kamienicy gotyckiej, zmodernizowanej w XIX w., mieszkał w latach 1854-1870 znany pisarz niemiecki Bogumił Goltz (1801-1870).
Interesujący jest również stojący niedaleko dobrze zachowany dom późnogotycki (nr 26) ze zrekonstruowaną fasadą piętnastowieczną.

ULICA SZPITALNA
Jej nazwa pochodzi od mającego tu siedzibę (nr 4) od około 1300 r. aż do końca lat czterdziestych naszego stulecia katolickiego szpitala (przytułku) św. Jakuba, przekształconego następnie na Dom Starców. Był to pierwotnie budynek gotycki, zamieniony później na mieszkania. Na fasadzie przytułku we wnęce umieszczono ekspresyjny krucyfiks z pierwszej połowy XV w., który zachował się aż do dnia dzisiejszego. Na narożnej kamienicy (nr 10) znajduje się tablica z herbem rodziny Krzysztofa Jarcka i datą 1724 r.

ULICA ŚLUSARSKA
Zwana była ongiś Rycerską, a później Krzyżacką. W jednopiętrowym barokowym domu (nr 4), ozdobionym kutą w metalu wywieszką, mieści się od okresu międzywojennego znany z kowalstwa artystycznego w Toruniu Zakład Ślusarski Winiarskiego.

ULICA WIELKIE GARBARY
Podobnie jak ulica Małe Garbary, zamieszkana była w średniowieczu głównie przez rzemieślników utrzymujących się z garbowania skóry. W latach 1891-1920 zwana była tylko ulicą Garbary, ponieważ Małe Garbary nosiły wówczas imię Strobanda.
Po zburzeniu zamku w 1454 r. i włączeniu międzymurza w obręb Nowego Miasta parcele budowlane przy tej ulicy zostały powiększone właśnie kosztem międzymurza. Wówczas w dawnych kamienicach rozbudowane zostały trakty tylne, albo też na ich zapleczu wznoszono nowe pomieszczenia.
W kilku gotyckich i przebudowanych w XVI w. kamienicach (nr 7) ulokowano w wieku XVII trzy różne szpitaliki (przytułki). Pierwotnie były to instytucje charytatywne, ale w 1842 r. przejęte zostały przez miasto i dały początek małemu szpitalowi (na około 30 osób), który istniał jeszcze częściowo w okresie międzywojennym. Odnowione gruntownie w 1993 r. służą obecnie potrzebom Pomorskiego Banku Kredytowego.
Wzniesiony obok w 1867 r. budynek szkolny (nr 9) przekazany został w 1893 r. średniej szkole żeńskiej, przeniesionej z dawnej Ekonomii (ul. Piekary 49). Mieszcząca się tu obecnie Szkoła Podstawowa nr l otrzymała w 1976 r. imię Uczestników Strajku Szkolnego 1906-1907. Nad frontowymi elewacjami widoczne są terakotowe rzeźby herbów Starego i Nowego Miasta Torunia.
Pobliski mały spichlerz barokowy (nr 10) pełnił swoją funkcję jeszcze w okresie międzywojennym, ale obecnie zajmuje go Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Toruniu, Oddział Oświaty Zdrowotnej.
Wyróżniająca się trzykondygnacyjna kamienica gotycka (nr 11), o konstrukcji ryglowej, wzniesiona została w drugiej połowie XV wieku na terenie dawnego międzymurza. Początkowo była jednopiętrowa, ale rozbudowana w pierwszej połowie XVI w. otrzymała murowany trakt tylny oraz malowane stropy. Zmiana elewacji frontowej na całkowicie murowaną nastąpiła około 1800 r. Wskutek modernizacji przeprowadzonych w XIX i XX w. kamienica zatraciła pierwotny układ przestrzenny, ale w 1993 r. odzyskała poprzedni wygląd. W dużej sieni na parterze odkryto spod tynku małe nisze ze średniowiecznymi malowidłami figuralnymi i odrestaurowano galeryjkę (wiszącą izdebkę), jak również trakt tylny, w którym na pierwszym piętrze podziwiać można pięknie malowane stropy. Obecnie mieści się tutaj Pomorski Bank Kredytowy.
Przy tej ulicy zachowała się także ładna secesyjna kamienica z balkonami (nr 17) oraz okazały narożny budynek (nr 18), w którym już w 1903 r. funkcjonowała luksusowa kawiarnia.

ULICA WYSOKA
Jej wschodni odcinek od dawnych murów miejskich aż do ul. Prostej nazywany był jeszcze w połowie XIX w. ulicą Katowską, ze względu na znajdujące się tam miejsce kaźni.

Towarzystwo Naukowe w Toruniu (nr 16). Najbardziej charakterystyczny i interesujący historycznie budynek tej ulicy wzniesiony został w 1882 r. na potrzeby założonego w 1875 r. polskiego Towarzystwa Naukowego w Toruniu (w skrócie TNT), jego zbiorów muzealnych i biblioteki. Gmach ten stał się od początku centrum życia narodowego Polaków, a własny hotel, restauracja i duża sala zgromadzeń umożliwiały organizowanie różnorodnych imprez kulturalnych, rozrywkowych i patriotycznych. W latach pierwszej wojny światowej w budynku mieściło się 12 różnych stowarzyszeń i trzy największe biblioteki polskie.
Od początku istnienia TNT inspirowało i prowadziło badania naukowe, których celem było poznanie i popularyzowanie przeszłości Torunia oraz całego regionu pomorskiego. Zainicjowane wówczas serie wydawnicze "Roczników TNT' (od 1878 r.) i "Fontes" (od 1897 r.) oraz czasopismo "Zapiski TNT" (od 1908 r.) publikowane są do dzisiaj i cieszą uznaniem wśród historyków.
W 1923 r. w gmachu TNT ulokowano Książnicę Miejską, powstałą z połączenia księgozbioru naukowego TNT oraz innych najcenniejszych bibliotek toruńskich. Z braku miejsca zbiory muzealne przeniesione zostały w 1929 r. do Muzeum Miejskiego w Ratuszu Staromiejskim. Podczas okupacji niemieckiej we wrześniu 1939 r. Towarzystwo zostało rozwiązane, ale już w 1945 r. wznowiło swoją działalność.
Po przeniesieniu w 1973 r. Książnicy Miejskiej do nowego gmachu (przy ul. Słowackiego nr 8), przeprowadzono w latach 1974-1980 gruntowny remont budynku. Odzyskał on wówczas dawny układ wnętrz razem z piękną salą zgromadzeń, której wystrój nawiązuje do fonii klasycystycznych. Na fasadzie domu wmurowano tablicę upamiętniającą zasługi dra med. Ottona Steinborna (1868-1936), pierwszego komisarycznego prezydenta Torunia w okresie międzywojennym.

ULICA ZAUŁEK PROSOWY
Jest to krótka ulica prowadząca od Mostu Paulińskiego do ul. Wysokiej. Znajdujący się tu neogotycki budynek (nr 2), narożny z ul. Strumykową, wzniesiony został w 1855 r. na potrzeby Gimnazjum Toruńskiego, mieszczącego się najpierw w zabudowaniach pofranciszkańskich, a następnie w gmachu Ekonomii (ul. Piekary 49). W 1879 r. gimnazjum zostało upaństwowione i odtąd nosiło nazwę Gimnazjum Królewskie z Gimnazjum Realnym w Toruniu. W 1884 r. polscy uczniowie gimnazjum utworzyli tajna, organizację filomacką (późniejsze Towarzystwo im. Tomasza Zana), której zadaniem było rozwijanie polskiej świadomości narodowej. W 1928 r. szkoła otrzymała imię Mikołaj Kopernika a obecnie jako I Liceum Ogólnokształcące kontynuuje dawne tradycje i cieszy się nadal dużym uznaniem mieszkańców Torunia.

OBRZEŻA ZESPOŁU STAROMIEJSKIEGO

ULICA FOSA STAROMIEJSKA
Wytyczona została na początku lat trzydziestych naszego stulecia, na miejscu średniowiecznej fosy obiegającej Stare Miasto od strony zachodniej i północnej, od dawnego Placu Bankowego (obecnie Rapackiego) aż do Placu Teatralnego.
Zwracający uwagę swym charakterystycznym wyglądem gmach (nr 1) zbudowany został w 1935 r. według projektu J. Wierzbickiego i przeznaczony na potrzeby Komunalnej Kasy Oszczędności. Po wojnie ulokowano w nim Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Mikołaja Kopernika i otrzymał wówczas nazwę Collegium Minus, ale przez studentów nazywany bywa również "harmonijką".

Collegium Maius Uniwersytetu Mikołaja Kopernika (nr 3). Neogotycki budynek, wzniesiony przez G. Colleya w latach 1906-1907 na siedzibę Szkoły Przemysłowo-Handlowej i Rzemiosł, zajęty został w okresie międzywojennym przez Pomorski Urząd Wojewódzki. Po wojnie ulokowano tu władze rektorskie i Wydział Humanistyczny nowo powołanego, w 1945 r. Uniwersytetu. Po wybudowaniu odrębnego Miasteczka Akademickiego na Bielanach w gmachu Collegium Maius pozostały kierunki filologiczne Wydziału Humanistycznego. W podziemiach budynku znalazły pomieszczenia drukarnia oraz introligatornia, pracujące na potrzeby uczelni.

Neogotycki gmach sądu (nr 12/14) wzniesiony w 1900 r. zaprojektowany został przez Juliusza Habichta, twórcę budynku bankowego przy Placu Rapackiego, a obecnie mieści się w nim Sąd Rejonowy.
W kamienicy nr 28, z zaznaczonPPPP na szczycie datą budowy 1906, mieszkał na początku lat dwudziestych obecnego stulecia malarz Julian Fałat (1853-1929), współzałoźyciel toruńskiej Konfraterni Artystów. Po opuszczeniu Torunia Fałat przeznaczył swoja mieszkanie na potrzeby Towarzystwa Opieki nad Dziećmi.

PLAC MARIANA RAPACKIEGO
Plac Rapackiego 1 - fot: http://zhtw.trekearth.com Pierwotnie zwany był Placem Bankowym i wytyczony został na początku lat trzydziestych naszego stulecia na terenie graniczącym z dawnymi zachodnimi fortyfikacjami miejskimi. Swoją poprzednią nazwę zawdzięczał stojącemu tu od 1906 r. budynkowi bankowemu. Architektem tego interesującego gmachu (nr1), o formach renesansu niderlandzko-gdańskiego, był Juliusz Habicht.
Naroże placu po przeciwległej stronie zajmuje Archiwum Państwowe (nr 4). Jest to dawny budynek Miejskiej Komunalnej Kasy Oszczędności, wzniesiony tuż przed wybuchem wojny w 1939 r. i przebudowany w 1941 r. Po odpowiednich pracach adaptacyjnych w 1959 r. przeniesiono tu z Ratusza Staromiejskiego archiwalne zbiory miejskie, upaństwowione w 1951 r. Archiwum Toruńskie gromadzi nie tylko materiały związane z najstarszą historią miasta i ziem północnych dawnej Rzeczypospolitej, ale także dokumentację dotyczącą czasów nowszych. Mimo trudności lokalowych Archiwum Państwowe należy do najważniejszych instytucji naukowo-badawczych w Toruniu.

PLAC TEATRALNY
Nazwę swą zawdzięcza stojącemu na nim od 1904 r. budynkowi Teatru Miejskiego (nr 1). Wzniesiony na miejscu dawnej fosy staromiejskiej secesyjny gmach był dziełem najgłośniejszych wówczas w Europie budowniczych teatrów, wiedeńskich architektów Ferdynanda Fellnera (1847-1916) i Hermana Helmera (1849-1919). W 1909 r. przed wejściem do teatru ustawiono posągi Melpomeny (muzy tragedii, z mieczem w ręku) oraz Terpsychory (muzy tańca i radości, wyobrażonej z lirą i plektronem), dłuta Ernesta Hertera (1846-1917). Przeprowadzone w latach 1941-1942 prace modernizacyjne złagodziły secesyjne cechy budynku, ale mimo to zaliczany jest on obecnie do najciekawszych tego typu obiektów w Polsce.
Zaprojektowany na 800 miejsc gmach był aż do końca rządów pruskich wyłącznie siedzibą niemieckiego teatru zawodowego i dopiero od 1920 r. służył ludności polskiej. Do września 1939 r. odbyło się w nim aż 701 premier, a wśród aktorów występujących tu gościnnie nie zabrakło najgłośniejszych nazwisk w Polsce. Od 1960 r. teatr nosi imię Wilama Horzycy (1889-1959), wybitnego reżysera i krytyka, który w latach 1945-1948 był jego dyrektorem. Od 1959 r. odbywają się w Toruniu coroczne Festiwale Teatrów Polski Północnej, a od trzech lat również Międzynarodowe Festiwale Teatralne "Kontakt".
W pobliżu wznosi się obszerny gmach (nr 2) zbudowany w 1931 r. przez Franciszka Krzywdę-Polkowskiego dla Urzędu Wojewódzkiego, ale w 1933 r. umieszczono tu Dyrekcję PKP z Gdańska. Po wojnie w budynku mieściło się Prezydium Miejskiej Rady Narodowej, a od 1975 r. przejął go Urząd Wojewódzki. Lewe skrzydło gmachu zajmowane jest natomiast przez Instytut Historii i Archiwistyki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Hotel "Polonia" (nr 5), zwany do 1920 "Thomer Hof stanął na początku lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia, w bliskim sąsiedztwie rozebranej krótko przedtem średniowiecznej Bramy Chełmińskiej.

ULICA WAŁY GENERAŁA SIKORSKIEGO
Dawniej nosiła nazwę Wały, a powstała w czasach pruskich, po całkowitym usunięciu murów obronnych miasta i zabudowie terenu w końcu XIX i na początku XX wieku. W okresie międzywojennym stanowiła ważny odcinek arterii komunikacyjnej, tzw. obwodnicy staromiejskiej, wytyczonej - po ustawieniu na Wiśle mostu drogowego - wzdłuż zachodniego i północnego obrzeża zabytkowego śródmieścia.
Narożny neogotycki gmach (nr 8) zbudowany w 1901 r. na zasypanej fosie staromiejskiej, przeznaczony był na siedzibę Urzędu Powiatowego oraz Powiatowej Kasy Oszczędności. W okresie międzywojennym mieściło się tu Starostwo Powiatowe, po 1945 r. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej, a od 1975 r. Urząd Miejski. Jego architekt Hugo Hartung (również autor projektu wieży kościoła Świętego Ducha) świadomie nawiązywał do wczesnego gotyku z czasów krzyżackich.
W podobnym stylu wzniesiono nieco później w 1903 r. budynki Policji (nr 10 i 12) oraz w latach 1903-1904 kościół ewangelicki pod wezwaniem św. Szczepana (nr 14), użytkowany obecnie przez polską gminę ewangelicko-augsburską, a także wspomniany uprzednio gmach miejskiej Straży Pożarnej (ulokowany przy ul. Prostej 32).

Muzeum Etnograficzne (nr 19). Zajmuje tereny na plantach, urządzonych w miejscu dawnych fortyfikacji miejskich, a zostało zorganizowane w 1959 r. jako samodzielna placówka, pełniąca również funkcje społeczno-oświatowe i naukowo-badawcze.
Arsenał - muzeum - 
http://www.his.uni.torun.pl/~wn/palac/zchelm/torun.htm
fot. Wiesław Nowosad
Zespół muzealny składa się z dawnego arsenału artyleryjskiego oraz dostawionego do niego prostopadle budynku z 1962 r. Klasycystyczny gmach arsenału (60 m długi i 15 m szeroki) stanął w 1824 r. na miejscu zburzonego wówczas kościoła św. Wawrzyńca. Znakomicie przystosowana do obrony budowla posiada dobrze zachowane stropy, podparte dwoma rzędami słupów po bokach i murowanymi arkadami biegnącymi przez środek, a także pomosty do dział i strzelnice w murach. W odrestaurowanym w 1958 r. gmachu mieści się stała wystawa sztuki ludowej i rzemiosła ziem Polski północnej, a w nowym budynku ekspozycja poświęcona tradycji rybołówstwa.
Za Muzeum utworzony został Park Etnograficzny, typu skansenowskiego, o powierzchni 1,7 ha. Zgromadzono w nim zagrody oraz budynki kaszubskie i kujawskie, w których eksponowane są stare narzędzia i sprzęty gospodarcze. Na jego skraju, w chacie kaszubskiej z podcieniem, mieści się stylowa kawiamia "U Damroki".



* Opracowanie na podstawie: T. Borawska, H. Rietz, Przewodnik po Starym Toruniu, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 1996.